سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 420

می کنید در آن واحد هم طبیعت انسان موجود است به وجود افرادی که در خارج وجود دارند و هم طبیعت انسان معدوم است برای اینکه میلیونها افراد دیگر امکان داشت که وجود داشته باشند لکن وجود پیدا نکردند لذا اگر از ما سؤال کنند که«هل طبیعه الانسان موجوده ام معدومه؟» عین همان سؤالی است که«هل طبیعه الجسم ابیض او اسود؟» در جواب باید گفت همان طوری که آنجا می گفتیم هم ابیض است و هم اسود، اینجا هم باید گفت: هم موجود است و هم معدوم است.

موجود در ضمن افراد متحققۀ در خارج و معدوم است به لحاظ افرادی که امکان وجود داشتند و وجود ندارند یا قبلا وجود داشته اند و بعدا معدوم شده اند. پس در نتیجه این مسأله با دید عقل به این کیفیت نیست که ما وقتی که وجود را اضافۀ به طبیعت می کنیم، بگوییم«الطبیعه توجد بوجود فرد ما». اما وقتی که پای عدم مطرح می شود، بگوییم: «الطبیعه لا تنعدم الا بانعدام جمیع الافراد». هیچ فرقی بین وجود و عدم نمی کند. وجود زید، وجود انسان است و عدم زید، هم عدم انسان. وجود عمرو وجود دیگر انسان است و عدم عمرو هم عدم آخر انسان است. وجود بکر وجود سوم انسان است و عدم بکر هم عدم سوم انسان است. هرکدام همان طوری که وجود به آنها اضافه می شود، عدم هم به آنها اضافه می شود و طبیعت هم چون با همۀ اینها متحد است و هر وجودی تمام الطبیعه است «لا بعض الطبیعه» لذا وجود هر کدام برای وجود هر طبیعت و عدم هر کدام برای عدم تمام طبیعت کافی است.

پس در نتیجه این فرقی را که مرحوم آخوند بین باب اوامر و نواهی گذاشته اند و از راه یک مسأله عقلیه مسأله را مطرح کرده اند، با توجه به همان جهاتی که در فلسفه و منطق مطرح است این بیان ایشان بیان ناتمامی است.

(سؤال... و پاسخ استاد): آیا دلیلی داریم که باید عدم کمتر از وجود باشد؟ هر دوی آنها در رابطۀ با طبیعت هستند و الا وجود زید نقیضش عدم خود زید است و وجود عمر نقیضش عدم عمرو است. اما اگر ما وجود را به انسان اضافه کردیم نقیضش عدم الانسان است آن وقت شما می گویید که افراد عدمیه بیش از افراد وجودیه هستند؛ خوب باشند. ربطی به مسأله ندارد. شما وجود و عدم را به طبیعت اضافه می کنید.

تفاوت اصلی بین اوامر و نواهی

لذا از آن سه راهی که عرض کردیم در فرق بین اوامر و نواهی، یکی این بود که مسأله مربوط به وضع و موضوع له باشد که ما او را نپذیرفتیم. دوم این که مربوط به مسأله عقلیه باشد که این بیان