سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 426

بیان آن حیثیّت باشد و الا ممکن است در«اعتق رقبه» فرض کنید از نظر ایمان و کفر، در مقام بیان هست، اما از نظر اسود و ابیض بودن فرض کنیم که مولا در مقام بیان نبوده است. آیا اطلاق«اعتق الرقبه» از نظر ایمان و کفر به لحاظ این که مقدمات حکمت از این جهت وجود دارد، ثابت می کند که «اعتق الرقبه» از هر نظر اطلاق دارد؟ نه، هر اطلاقی مقدمّات حکمت خاص لازم دارد و در رأس مقدمات حکمت در مقام بیان بودن مولی است. یعنی باید بدانیم که مولا از این حیث هم در مقام بیان هست، از این جهت هم می خواهد مسأله را روشن کند و بازگو کند اما اگر از یک جهت در مقام بیان است نه از جهت دیگر شما تنها از آن حیثی که در مقام بیان است، می توانید تمسک به اطلاقش کنید اما از آن جهت که در مقام بیان نباشد شما نمی توانید تمسک به اطلاق جهت داشته باشید.

اگر فرض کردیم که«لا تشرب الخمر» یعنی شرب خمری که متعلق این حکم است همان طوری که از نظر زمان در مقام بیان است و مع ذلک قیدی نیاورده است، از نظر مکان در مقام بیان است و مع ذلک قیدی نیاورده است، از نظر ظرف در مقام بیان است و مع ذلک قیدی نیاورده است. اگر فرض کردیم که از این حیث مورد بحث ما هم در مقام بیان باشد، چه طوری؟ به این کیفیّت که بگوییم شرب خمری که متعلق نهی است حالا نهی را به معنای طلب الترک بگیرید یا به معنای زجر از وجود، روی آن دو مبنا این جهت فرق نمی کند. شرب خمر متعلق نهی اطلاق دارد و مولا در مقام بیان است، یعنی چه در مقام بیان است؟ یعنی می خواهد این طوری بگوید: این شرب خمر ولو این که مخالفت شد و تحقق پیدا کرد باز هم«منهی عنه» است که این کلمۀ«لو خولف» اگر مخالفت شد و این شرب خمر وجود پیدا کرد باز هم متعلق نهی است، باز هم مطلوب ترک است، باز هم زجر از وجود آن تحقق دارد که یک اطلاق این چنینی برای«لا تشرب الخمر» از نظر متعلق درست کنیم این اطلاق می تواند به درد ما بخورد.

اما اطلاق زمانی و اطلاق مکانی نمی تواند این معنا را ثابت کند. اطلاق از نظر ظرفی که از آن شرب خمر می شود نمی تواند این معنا را ثابت کند، باید در رابطۀ با خود این جهت اطلاق داشته باشد و اطلاق در رابطۀ با این هم متفرع بر این است که در مقام بیان از این حیث هم باشد، اگر در مقام بیان از این حیث شد، آن وقت ما به اطلاق«لا تشرب الخمر» می توانیم تمسک کنیم که اگر این شرب خمر محقق هم شد و مخالفت هم شد، باز هم این شرب خمر منهی عنه است و چون مورد مسأله را عام قرار دادیم باید توسعه دهیم و بگوییم حتی اگر این شرب خمر در خارج هم یک بار محقق نشد، دوبار محقق نشد، پنج بار محقق نشد، باز هم متعلق نهی است، باز هم مطلوب الترک و محذور الوجود است.