سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 433

پس در حقیقت بعد از آن که هم کلیت را در رابطۀ با متعلق و هم در رابطۀ با حکم مطرح کردیم با تفسیر و تحلیل عقل مسأله به این برمی گردد که لکل فرد من افراد طبیعت شرب الخمر فرد من افراد طبیعت طلب الترک و ماهیت طلب الترک.

این بیان ایشان نتیجه اش همان بیان مرحوم محقق نائینی«اعلی الله مقامه الشریف» است اما راهها فرق می کند. مرحوم محقق نائینی«قدس سره» می خواست مسأله را از راه دلالت لفظیه روشن کند، هیچ حساب عقل در کلام مرحوم محقق نائینی(ره) مطرح نبود.

ایشان می فرمود: «لا تشرب الخمر» مثل«اکرم کل عالم» است آیا اکرم کل عالم در دلالت بر احکام متعدده و موافقتها و مخالفتهای متعدد نیاز به استفادۀ از حکم عقل داشت؟ یا این که مفاد کلمۀ کل به دلالت لفظیه به دلالت وضعیه در اکرم کل عالم عبارت از این بود که هر عالمی یک وجوب اکرام مستقلی دارد و موافقت و مخالفت مستقل دارد منتهی این که حرف ایشان را نپذیرفتیم، بحث دیگری است اما اگر پذیرفتیم که«لا تشرب الخمر» مثل اکرم کل عالم هست باید مسأله را در همان وادی نفس تمام کنیم در مرحلۀ لفظ مسأله باید تمام بشود.

لذا کلام مرحوم محقق نائینی(ره) استفادۀ از طریق لفظ بود اما کلام مرحوم محقق اصفهانی(ره) استمداد از عقل بود، تحلیل عقلی این معنا را تفهیم می کرد که اگر یک ماهیت حکم و یک طبیعت طلب الترک متعلق به ماهیت شرب خمر بشود عقل اینجا حکم می کند که پس هر فردی از افراد طبیعت حکم متعلق به فردی از افراد ماهیت متعلق و ماهیت شرب خمر است. پس در حقیقت بیان ایشان با بیان مرحوم محقق نائینی یکی هست، اما دو راه و دو بیان است، چقدر فرق است بین این که از راه لفظ بخواهیم مسأله را تمام کنیم بدون این که هیچ ارتباطی به حکم عقل داشته باشد یا این که از عقل استفاده کنیم و مرحوم محقق اصفهانی روی این معنای تکیه دارند.

بیان محقق اصفهانی(ره) در استفادۀ از عقل

پس خلاصۀ بیان ایشان در حقیقت مبتنی بر سه تا مطلب است: یک مطلب این که معنای هیئت لا تفعل طلب الترک است. مطلب دوم این طلب ترکی که به هیئت لا تفعل انشاء می شود، غیر از طلب الفعلی است که در باب اوامر انشاء می شود. آنجا انشاء به یک طلب شخصی و جزئی متعلق است اما اینجا انشاء به یک طلب ترک کلی که کلیت وصف طلب است، متعلق است. مطلب سوم هم استفادۀ از نظر عقل است که اگر یک حکمی به صورت کلی مطرح شد طلب ترک به صورت کلی متعلق هم شرب الخمر به صورت کلی و به صورت طبیعت ارتباط این دو تا کلی به حسب نظر عقل این اقتضا