سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 441

کند. آنچه که ممکن التحقق است، عنوان قضا است و قضا یک داستان و عنوان دیگری دارد، اما مأموربه ادائی، این دیگر با زوال شمس و غروب شمس«لا یمکن أن یتحقق من المکلف». کما این که اگر با موت مکلف، این امتناع تحقق پیدا کند و این استحاله، تحقق پیدا کند، باز تکلیف مولا ساقط می شود. پس در نتیجه در باب اوامر، با مراجعه به عقل در مورد اطاعت، علّت اطاعت مشخص است و در مورد عصیان هم، عصیان مسقط تکلیف نیست بلکه امتناع تحقق آن مأموربه در خارج، جلوی تکلیف مولا را می گیرد و تکلیف را لا محاله ساقط می کند.

عدم تعمیم ملاکات باب اوامر به باب نواهی

در باب نواهی، حق نداریم بگوییم، باید«طابق النعل بالنعل» روی حساب اوامر مشی کنیم و آن ملاکی را که در باب اوامر بود، همان ملاک را در باب نواهی، بیاوریم. در باب نواهی، به عقل می گوییم: «ایها العقل» مولا نهی کرده و زجر کرده، نه تنها از یک وجود طبیعت بلکه از تمامی وجودات طبیعت، یک تکلیف هم بیشتر نیست، انحلالی هم در کار نیست، تکلیف واحد لکن منهی عنه آن، جمیع وجودات طبیعت است. حالا این مکلف مبتلا به شد و یک فرد شرب خمر، تحقق پیدا کرد، این مکلف، امتناع کرد از این شرب خمر، حالا چرا با این امتناع، اصل تکلیف ساقط شود؟ ملاک سقوط تکلیف، وصول تمام غرض مولا بود، مگر با احتراز یک فرد از شرب خمر، تمام غرض مولا حاصل می شود؟ پدر که فرزند خودش را نهی از شرب دخان می کند، حالا در یک مجلسی رفت و شرب دخان نکرد، آیا دیگر نسبت به مجلس دوم، غرض پدر از بین رفت، حاصل شد یا این که نه، هنوز مسأله باقی دارد، مجلس دوم هم مثل مجلس اول است. اگر در مجلس اول، ترک کرد شرب دخان را، یک گوشه ای از غرض مولا حاصل شده و یک گوشه ای از غرض مولا، این اصل تکلیف را از بین نمی برد. در مجلس دوم اگر ترک کرد، دو گوشۀ از غرض مولا حاصل شده. پس علت این که در باب نواهی، اطاعت نمی تواند نسبت به یک فرد و دو فرد و صد فرد تکلیف را ساقط کند، این است که در رابطۀ با افراد، غرض مولا و تمام غرض مولا حاصل نمی شود.

اما در باب اوامر، چون«بوجود ما و وجود فرد ما» تمام غرض مولا در خارج تحقق پیدا می کند، لذا آن تکلیف«اقیموا الصلوه» با یک نماز اول وقت، ساقط می شود. اما تکلیف«لا تشرب الخمر» با احتراز از صد شرب خمر هم ساقط نمی شود. برای این که درست است که غرض مولا در رابطۀ با این صد مصداق، حاصل شده اما در رابطۀ با اصل تکلیف، غرض مولا فی الجمله حاصل شده و حصول غرض فی الجمله، نمی تواند مسقط تکلیف بر مره باشد، آنچه که مسقط تکلیف بالمره