سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 453

این مطلب قدری باید بررسی کنیم و ببینیم چه فرقی بین این دو سجود دارد؟ و چطور شد «السجود لله و السجود للصنم» هیچ گونه وحدتی بین اینها وجود ندارد؟ وقتی که ملاحظه می کنیم، می بینیم که کلمۀ سجود و کلمۀ سجده هم دربارۀ«سجود لله» استعمال شده است و هم دربارۀ «سجود لغیر الله» مثل«سجود للشمس و للقمر» که با صنمی که مورد مثال ایشان هست، هیچ گونه فرقی ندارد. خوب در آیات، مخصوصا در همین آیه که از آیاتی است که سجدۀ واجبه دارد و ما همه اش را نمی خوانیم، می بینیم که هر دو عنوان ذکر شده است، «لا تسجدوا للشمس و لا للقمر و اسجدوا لله الذی خلقهن» در هر دو، کلمۀ سجود به کار گرفته شده است، منتها یکی را مربوط به شمس و قمر و متعلق نهی، قرار داده است و یکی را اضافۀ به ذات مقدس باری تعالی کرده است و مأموربه قرار داده است. حالا این استعمال را می بینیم، این جا در بادی نظر، سه احتمال وجود دارد:

احتمالات ثلاثه در معنای«سجده لله و سجده للصنم»

یک احتمال این است که کلمۀ سجود، به نحو مشترک معنوی برای همین سجود عرفی وضع شده باشد، منتها این سجود عرفی، اگر در پیشگاه خداوند تبارک و تعالی باشد«یسمی بکونه سجودا لله» و اگر خدای نکرده در مقابل صنم یا شمس و قمر باشد«یسمی بکونه سجودا للشمس و القمر».

اگر اشتراک معنوی وجود داشته باشد، اگر کلمۀ سجود، برای یک معنای عام و یک معنای جامعی وضع شده باشد، آن معنای جامع برای این دو قسم از سجود یا نوع است یا جنس. دیگر نمی شود که نه نوع باشد و نه جنس، چیزی که قدر مشترک بین دو گروه شد، قدر مشترک بین دو صنف شد، یا باید بگوییم: وحدت نوعیه وجود دارد و یا اگر اینها را دو نوع بدانیم، باید بگوییم: وحدت جنسیه وجود دارد. آیا در مشترک معنوی، می توانیم تصور کنیم که هم اشتراک معنوی تحقق داشته باشد و هم هیچ گونه اتحاد نوعی و صنفی و جنسی تحقق نداشته باشد، آیا جمع بین اینها امکان پذیر است؟ پس اگر مشترک معنوی شد، لا محاله باید وحدت جنسی یا نوعی را«بین السجودین» تصور کنید.

منتها ممکن است«لقائل ان یقول» که کلمه سجود، به نحو مشترک لفظی برای اینها وضع شده است، مثل کلمه عین که دارای معانی و وضعهای متعدد هست، بگوییم: کلمۀ سجود هم این چنین است. اگر مشترک لفظی باشد، باید بگوییم: در مشترک لفظی، دو معنا یا چند معنا، فقط جامع اشتراکشان لفظ است و الاّ در عالم معنا، در مشترکات لفظیه، هیچ گونه اتحادی بین معانی مشترک نیست، بلکه حتی در بین مشترکات لفظیه، به الفاظی برخورد می کنیم که برای دو معنی متضاد وضع شده است، مثل کلمۀ«قرء» که در قرآن شریف بکار رفته است، هم برای حیض وضع شده است و هم