سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 47

روشن است، اگر بگوییم رجل اعمی«لیس فی هذا المدرسه» دو مصداق دارد: یک مصداق این که اصلا رجلی وجود ندارد، و یک مصداق این که رجل وجود دارد«لکنه لیس باعمی» پس در آنجایی که یک مقیدی داریم، یک قیدی در ناحیه وجود مطرح است، یک زمان خاصی به عنوان قیدیّت در ناحیه وجود اخذ شده، نقیض این مقید به زمان خاص چیست؟

نقیض آن عبارت از عدمی است که مقید«بهذا الزمان» باشد یا نقیض آن عبارت از«عدم المقید بهذا الزمان» است. تمام فرق بین این دو در اضافه و توصیف است؛ یعنی اگر قید زمان را در ناحیه عدم بیاوریم، باید«المقید بهذا الزمان» به صورت صفت برای عدم، ذکر شود، لذا از نظر تعبیر نحوی، باید کلمه«الف و لام» سر عدم در بیاوریم، بگوییم: «العدم المقید بهذا الزمان» عدمی که این صفت را داشته باشد و این خصوصیت را داشته باشد که تقید به این زمان داشته باشد. اما روی آن فرض «المقید بهذا الزمان» مضاف الیه عدم قرار می گیرد؛ یعنی«عدم المقید بهذا الزمان» «المقید بهذا الزمان» عبارت از مضاف الیه عدم است و در حقیقت قید زمان دخالت در معدوم و دخالت در منفی دارد، در فرض اول، قید زمان دخالت در نفی دارد، دخالت در خود عدم دارد، و این همان فرق بین قضیۀ سالبۀ محصله و قضیه معدوله است.

تفاوت قضیۀ سالبه با قضیۀ معدوله المحمول

در قضیه معدوله، محمول یک امر سلبی است، اما این سلب را بر موضوع حمل می کنید، لذا آن قاعدۀ فرعیّت که در منطق و فلسفه جزو مسلمات منطق و فلسفه است، که«ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له» اگر چیزی را برای چیزی بخواهند اثبات کنند و حمل کنند، این متفرع بر این است که موضوع ثابت و تحقق داشته باشد، اگر موضوع منتفی باشد، این«لا یصلح لأن یحمل علیه شیء» صلاحیت ندارد موضوع منفی که چیزی بر آن حمل شود، لذا در قضیه زید و عدم القیام، دو صورت می توانید قضیه را تشکیل دهید، اگر به صورت سالبۀ محصله قضیه تشکیل داده شد، در سالبۀ محصله«ثبوت شیء لشیء» نیست، بلکه در سالبۀ محصله، سلب الحمل است، نه حمل السلب، شما حمل را سلب می کنید، می گویید: چنین چیزی نیست«زید لیس بقائم» هم می سازد با این که زید وجود داشته باشد و اتصاف به قیام نداشته باشد، و هم می سازد با این که زیدی نباشد تا اتصاف به قیام داشته باشد. اما در قضیۀ معدوله که یک امر سلبی را حمل بر موضوع می کنید و می گوئید: «زید لا قائم» این دیگر با نبود زید نمی سازد، «زید لا قائم» با«زید قائم» هیچ فرقی نمی کند.

همان طوری که در«زید قائم» قاعدۀ فرعیّت«ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له» اقتضا