سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 483

مطرح است، برای این که اگر طرف را یک شیء لفظی قرار دادند، پیداست که این مربوط به عالم لفظ است، آیا مسأله این طور است یا این که اگر هیأت«افعل و لا تفعل» نباشد، اصلا پای لفظ در کار نباشد، مثل این که وجوب و حرمت را از راه اجماع استفاده کردیم، یا از راه دلیل عقل استفاده کردیم.

اگر وجوب و حرمت از راه اجماع استفاده شد یا از راه دلیل عقل استفاده شد آنجا هم همین بحث جاری است، در صلاه در دار غصبی که نشستیم بحث می کنیم که آیا اجتماع امر و نهی جایز است یا نه؟ این نه برای این است که وجوب صلاه از طریق«اقیموا الصلاه» که هم لفظی است و هم هیأت افعل است استفاده شده است و حرمت غصب از«لا تغصب» که هم لفظ است و هم هیأت«لا تفعل» است، استفاده شده است.

اگر هیأت«افعل و لا تفعل» نبود، مثل این که وجوب را مثل دلیل وجوب صوم از راه«کتب علیکم الصیام» استفاده کنیم و حرمت را از طریق«حرمت علیکم المیته و الدم» استفاده کنیم، باز این نزاع است. اگر پای لفظ اصلا مطرح نباشد، بلکه وجوب یک عنوانی را از طریق اجماع استفاده کردیم و حرمت یک عنوان دیگری را از راه اجماع استفاده کردیم و بعد این دو عنوان را ملاحظه کردیم و دیدیم که اینها متصادق فی واحد هستند، آنجا هم همین بحث می آید، اختصاصی به هیأت افعل و اصولا به امر و نهی و به لفظ ندارد.

همان طوری که در بحث آخر اشاره کردیم، این به یک تعبیر جزء مبادی احکامیه می شود، در مبادی احکامیه مسائلی که در رابطۀ با حکم مطرح است، مطرح می شود، مثل این که آیا بین وجوب و حرمت، بین احکام تکلیفیه تضاد تحقق دارد یا نه؟ آنجا موضوع بحث تضاد چیست؟ موضوع بحث تضاد«افعل و لا تفعل» نیست، موضوع بحث تضاد وجوب و حرمتی که از طریق لفظ و ادلۀ لفظیه استفاده شده باشد، نیست، بلکه یک معنای وسیعی است، وجوب و حرمت آیا متضاد هستند یا نه؟ از چه طریقی این وجوب و حرمت ثابت شده باشند؟ از هر طریقی می خواهد ثابت شده باشد، در ما نحن فیه که باز در یکی دیگر از مقدمات یک توضیح بیشتری در این رابطه داده می شود، اینجا هم تقریبا نزاع در این معناست که آیا وجوب و حرمت اگر بخواهد روی دو عنوان متصادق در واحد جمع شود این در حقیقت مستلزم اجتماع متضادین است؟ مستلزم این است که دو حکم متضاد در یک جا جمع شده باشد یا مستلزم این معنا نیست، پیداست که در این بحث نه هیأت«فعل و لا تفعل» خصوصیت دارد و نه به طور کلی لفظ دخالت دارد، اجماع بر حکم هم اگر قائم شود همین معنا است، دلیل عقلی هم اگر راه برای استکشاف یک حکم شرعی شد که دلیل عقلی لفظ ندارد، آنجا هم همین نزاع باز جریان دارد.