سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 484

پس کسی خیال نکند که چون در عنوان امر و نهی ذکر شد و در کلمۀ امر و نهی دو خصوصیت وجود دارد: یکی لفظی بودن، یکی هم هیأت«افعل و لا تفعل»، اینها هیچ خصوصیتی در نزاع ندارد.

منتهی اینجا جای یک توهمی شده است و آن این است که در مسأله یک قول سومی هم وجود داشت و آن قول سوم این بود که می گفت: از نظر عقل که ملاحظه کنیم، اجتماع امر و نهی جایز است، اما به عرف که ملاحظه کنیم می گوید: که«لیس اجتماع امر و نهی بجایز»، چون پای عرف را در کار آوردیم «ربما یتوهم» که این نزاع یک قدری به عالم لفظ ارتباط پیدا می کند، برای این که عرف با مسائل لفظی ارتباط دارد، این تفصیل آیا تأیید نمی کند که مسأله یک قدری به عالم لفظ ارتباط دارد؟ جواب این است که نه، این هیچ تأیید نمی کند، بلکه پایۀ این تفصیل و مبنای این تفصیل این است که همین صلاه در دار غصبی را با دو دید انسان می تواند تحلیل کند، همین عمل خارجی، کاری به لفظ نداریم، این نمازی که از مصلی در دار غصبی تحقق پیدا می کند. عرف و عقل به این صلاه در دار غصبی دو طور نگاه می کنند، عقل که نگاه می کند این صلاه در دار غصبی را کأنّ دو چیز می بیند، چون عقل خیلی دقیق است و با ذره بین مسائل را نگاه می کند، عقل این صلاه در دار غصبی را دو چیز می بیند، لذا می گوید: اجتماع امر و نهی مانعی ندارد.

اما به عرف که مراجعه می کنیم، عرف در تحلیلی که از صلاه در دار غصبی دارد، می گوید: من یک چیز بیشتر نمی بینم، صلاه در دار غصبی با صلاه در غیر دار غصبی از نظر وحدت فرقی نمی کند، لذا چون واحد است، نمی شود امر و نهی در واحد جمع شود، به عبارت روشن تر این واحد از نظر عقل صلاه در دار غصبی«لیس به واحد» اما از نظر عرف«یکون واحدا» اما این که بخواهیم این تفصیل را شاهد بر این قرار دهیم که نزاع را از مسألۀ عقل و معنا سراغ لفظ بیاوریم و به عالم دلالت و به عالم اثبات بکشانیم نمی تواند دلیل بر این مطلب قرار گیرد، این یکی از مقدمات.

تقسیمات واجبات و محرمات

مقدمۀ دیگر این است که در باب واجبات، واجبات نفسیه داریم و واجبات غیریه، واجبات تعیینیه داریم و واجبات تخییریه، واجبات عینیه داریم، واجبات کفائیه داریم. در محرمات هم همین طور، محرّم نفسی داریم، محرّم غیری داریم، منتهی محرّم غیری عبارت از آن مقدمه ای است که علت تامۀ برای حرام باشد، اگر ما قائل به حرمت مقدمه شویم، اما اصل تصویر حرمت غیریه مثل وجوب غیری می ماند، وجوب غیری عبارت از وجوب مقدمی است، حرمت غیریه هم عبارت از حرمت مقدمی است، منتهی کجا این حرمت غیریه ثابت است، این دایره اش محدود است.