سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 491

ایشان می گوید: آیا صلاه در دار غصبی می تواند دو حکم داشته باشد؟ قائل به جواز اجتماع می گوید:

مانعی ندارد و قائل به امتناع می گوید: ممتنع است. اما در آنجایی که مکلف مندوحه نداشته باشد، راه فرار نداشته باشد و نتواند مأموربه را در غیر ضمن فرد محرّم انجام دهد، راهش منحصرا عبارت از این است که در ضمن فرد محرّم انجام دهد، اینجا این قائل می گوید: این از محل نزاع در باب اجتماع امر و نهی خارج است، چرا؟ برای این که اینجا متعلق تکلیف«یکون محالا» تکلیف به محال تحقق پیدا می کند، تکلیف به محال را قائل به جواز اجتماع نمی گوید، کسی را که به یک طبیعتی امر کنند و آن طبیعت منحصرا در ضمن فرد محرّم باید در خارج انجام بگیرد، مثل این می ماند که یک طبیعت را هم مأموربه و هم منهی عنه قرار دهند، تکلیف به محال است، یعنی قدرت بر انجام دو تکلیف ندارد، از یک طرف انزجار از منهی عنه پیدا کند و از یک طرف مأموربه را در خارج انجام دهد، راه انجام مأموربه منحصرا عبارت از فرد محرم است، اینجا تکلیف به غیر مقدور متعلق می شود؛ و قائلین به جواز اجتماع نمی توانند حکم به جواز کنند، باید یک موردی را فرض کنیم که قائل به جواز اجتماع بتواند وجوب امر و نهی هر دو را تثبیت کند.

اما آنجایی که مکلف به غیر مقدور است و از دایرۀ قدرت مکلف بیرون است، آنجا دیگر معنا ندارد به یک مکلفی بگویند: هم انجام بدهد و هم انجام ندهد، «هذا المکلف لا یقدر» بر این معنا و روی مسألۀ تکلیف بمحال کسی از آنهایی که قائل به جواز اجتماع هستند نمی تواند قائل به جواز این معنا شوند. از این قائل سؤال شده است که شمایی که قید مندوحه را در محل نزاع ذکر می کنید، پس چرا بزرگان از اصولیین ذکر نکردند؟ چرا در کتابها و کلمات مطرح نشده است، خوب اگر ضرورتی داشت این قید را مطرح می کردند، این قائل در جواب می گوید: که ضرورتی نداشته که اینها در کلماتشان مطرح کنند، این یک قید واضح است، یک تقیید روشن است و تقیید در آنجایی نیاز به بیان دارد که وضوح نداشته باشد.

دلیل عدم تعرض برخی از اصولیون به قید مندوحه

پس این بزرگانی که قید مندوحه را در محل نزاع ذکر نکردند، نه برای این است که این قید مدخلیتی در محل نزاع نداشت، بلکه روی وضوح قیدیت این قید و ظهور قیدیت نیازی به تعرض و ذکر نمی دیدند. این حرف را مرحوم آخوند نقل می کنند، بعد در مقام جواب برمی آیند که البته جواب ایشان یک قدری نیاز به توضیح دارد، یک قدری نیاز به تبیین دارد. مرحوم آخوند می فرمایند: که نه، آن جهتی که در اجتماع امر و نهی از آن بحث می کنیم، در جهت وجود و عدم این