سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 492

قید هیچ نقشی ندارد، آن جهت چیست؟ آن جهت این است که اگر دقت فرموده باشید کلمۀ جواز که در محل نزاع ذکر شد این به معنای امکان است. جواز که جواز شرعی نیست، جواز در مسألۀ اجتماع امر و نهی به معنای امکان است که یک مسألۀ عقلیه است. امکان به چه اضافه شده است؟ به نفس اجتماع امر و نهی، یعنی قائل به جواز اجتماع می گوید: که نفس«اجتماع تکلیفین لیس بمحال» و قائل به امتناع و استحاله، استحاله را روی خود تکلیفین بار می کند، می گوید: اجتماع امر و نهی محال است. پس در حقیقت آنچه که محط نزاع و محل بحث است یک مسأله ای مربوط به خود اجتماع حکمین است که قائل به جواز، حکم به امکان اجتماع می کند، و قائل به استحاله حکم به استحاله. و همان طوری که در درس قبل ذکر کردیم ما سه صورت داریم که مسألۀ جواز اجتماع و عدم جواز اجتماع یک صورت برزخی بین صورت اول و صورت سوم است.

صور ثلاثه در اجتماع امر و نهی

صورت اول جایی است که اجتماع حکمین فی نفسه محال است«بلا اختلاف و لا اشکال» و آن این است که امر و نهی به شیء واحد به عنوان واحد تعلق بگیرد«صلّ و لا تصلّ». اینجا استحاله روشن است، اما این استحاله برای چیست؟ این یا تضاد بین امر و نهی است که مرحوم آخوند(ره) (بعدا می گویم) که ایشان قائل به تضاد شدند، در مسألۀ تضاد این کاری به این ندارد که متعلق امکان دارد یا ندارد؟ این عروض جسم در آن واحد برای سواد و بیاض ممتنع است، خصوصیتی است در مسألۀ عرض و تضادی که در عالم عرضیت بین سواد و بیاض واقع شده است، نمی شود جسم در آن واحد هم معروض سواد باشد، هم معروض بیاض باشد، در«صل و لا تصل» اگر قائل شدیم به این که بین امر و نهی تضاد وجود دارد امتناع اجتماع حکمین ربطی به مکلف ندارد. ربطی به این ندارد که مکلف قدرت ندارد که هم نماز بخواند و هم نماز نخواند، نه، این مربوط به این است که«صلاه شیء واحد و له عنوان واحد» و بین امر و نهی هم تضاد وجود دارد و اجتماع ضدین امکان ندارد.

پس روی مسألۀ تضاد امتناع اجتماع عارض خود امر و نهی می شود، «یمتنع عروض الامر و النهی، یمتنع اجتماعهما لثبوت التضاد بینهما» و اما آنهایی که می گویند: بین احکام تضادی وجود ندارد که بعدا در همین مسألۀ اجتماع امر و نهی این بحث را«ان شاء الله» مطرح می کنیم. و آنجا معتقد می شویم که تضادی بین احکام وجود ندارد و شواهدی بر این معنا وجود دارد که بعدا«ان شاء الله» عرض می کنیم. اگر کسی قائل به عدم تضاد شد، نمی گوید: که«صل و لا تصل» امکان دارد، نه، این هم برای تضادها و عدم امکان اجتماعی که در مراحل قبل از تعلق امر وجوب دارد، آن هم نسبت