سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 496

برای این که تکلیف به محال هم«علی قول غیر الاشاعره یکون محالا» آنجا هم برگشت به تکلیف محال و«تکلیف محال» می کند، مگر نمی گویید: تکلیف به محال، محال است، این محال را صفت از برای تکلیف قرار می دهید، در ما نحن فیه هم بحث در مسألۀ محالیت تکلیف است.

پس چه فرقی شد؟ فرق همین است، درست است که در آنجا در رابطۀ با محالیت تکلیف بحث می شود، اما محالیت ناشی از محالیت مکلف به. اما در ما نحن فیه بحث از امتناع استحالۀ اجتماع هیچ ربطی به مکلف به از نظر قدرت و عدم قدرت ندارد، بحث روی این متمرکز است که نفس تعلق و اجتماع حکمین به نام امر و نهی روی دو عنوان متصادق بر واحد آیا جایز است یا ممتنع؟ پس آنجا هم«تکلیف محال» است، اینجا هم«تکلیف محال» است، اما ریشه و منشأ استحاله در دو بحث، مختلف است، آنجا منشأ محالیت عدم مقدوریت مکلف به است، اما اینجا منشأ محالیت فرض کنید تضاد بین حکمین است که تضاد بین حکمین خودش یک عنوانی است که هیچ ربطی به مسألۀ حسن و قبح و امثال ذلک، قدرت و عدم قدرت اصلا ندارد.

لذا در محل بحث با این توضیحی که نسبت به کلام مرحوم آخوند در جواب از این قائل داده شد نتیجه گرفته می شود که قید مندوحه در محل نزاع نه تنها معتبر نیست، بلکه اگر کسی قید مندوحه را در محل نزاع بیاورد، محل نزاع را مخلوط کرده است، برای این که محل نزاع متمحض در نفس حکمین است، کاری به متعلق ندارد، ربطی به مکلف به ندارد، و اگر شما قید مندوحه را آوردید معنایش این است که محل نزاع متمحض در رابطۀ با نفس حکمین را با مکلف به مخلوط کنید با متعلق تکلیف، یعنی محل نزاع را از مسیر اصلی خودش منحرف کنید. لذا نتیجۀ این بحث این می شود که نه تنها ضرورت ندارد قید مندوحه در محل نزاع اخذ شود، بلکه اگر قید مندوحه را بیاورید محل نزاع را آلوده کردید، محل نزاع را از آن حیث اولی خودش بیرون آوردید، این هم یکی از مقدمات مفیدی است که مرحوم آخوند(ره) در این بحث ذکر کردند تا مقدمات دیگر.

پرسش:

1 - منظور از قید مندوحه در بحث اجتماع امر و نهی چیست؟

2 - چرا برخی از اصولیون قید امر و نهی را در عنوان مسأله ذکر نکردند؟

3 - بنابر مبنای اشاعره در حسن و قبح عقلی، آیا ذکر قید مندوحه صحیح است؟

4 - اجتماع امر و نهی چند صورت دارد؟ توضیح دهید.