سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 50

واحد» باشد، معلولین لعله واحده، اینجا عقل هر سه حکم را دارد. نسبت به علت، مسأله تقدم رتبی را حکم می کند، نسبت به هر دو معلول، مسأله تأخر رتبی را حکم می کند، نسبت به دو معلول یعنی «أحد المعلولین بالاضافه الی المعلول الاخر» عقل حکم به تقارن می کند، چرا؟ برای این که می گوید:

ملاک تأخر معلول اول، معلولیت است، همین ملاک در معلول دوم هم وجود دارد.

معلول دوم، نه اضافه ای نسبت به معلول اول دارد و نه کمبودی نسبت به معلول اول دارد، وقتی این محاسبۀ دقیق عقلی روی«معلولین بعله واحده» تحقق پیدا می کند، عقل حکم می کند به این که «بین المعلولین» تقارن رتبی تحقق دارد. اما در باب متضادان، روی چه ملاکی حکم به تقارن می کند، سؤال این است؟ ملاک حکم به تقارن رتبی در باب متضادان چیست؟ عبارت از عدم اجتماع«فی زمان واحد» است، زمان که ارتباطی با مسأله رتبه ندارد، لذا علت و معلول در یک زمان مجتمع هستند، مع ذلک از نظر رتبه، بین آنها تقدم و تأخر وجود دارد، پس اشکال روی مقدمه دوم ایشان، به این برمی گردد که شما بیشتر از این از تفسیر تضاد و از خصوصیت متضادین استفاده نکردید که اینها «فی زمان واحد» قابل اجتماع نیستند، اما از نظر رتبه هم، رتبه شان واحد است، این را شما از کجا بدست آورده اید؟ و روی چه ملاکی تقارن من حیث الرتبه را اتخاذ کردید، از همین جا بطلان مقدمه سوم را هم مطرح کنیم که اشکالات امام بزرگوار تمام شود.

عدم وجود ملاک اتحاد رتبی در مقدمۀ سوم

در مقدمه سوم، کأنّ این طور می فرماید: «فرضنا» که حرف شما را در متناقضین قبول کردیم، اما بحث ما اینجا یک مطلب سومی بود، و آن این که آیا«ترک الصلاه» بر«فعل الازاله» تقدم رتبی دارد؟ این یک مطلب سومی است، نه مربوط به متناقضین است، بلکه یک بخشش را متناقضین تشکیل می دهد، نه مربوط به متضادین است، بخش دومش را متضادین تشکیل می دهد، لکن ما هر دو بخش را پذیرفتیم؛ یعنی پذیرفتیم که«ترک الصلاه فی رتبه فعل الصلاه»، آن متناقضین، آن مقدمه اولی را علی العین و الرأس، «ترک الصلاه فی رتبه فعل الصلاه» مقدمۀ دوم شما را هم پذیرفتیم که متضادان «فی رتبه واحده» معنای این که متضادان«فی رتبه واحده» این است که صلاه و ازاله در رتبۀ واحده هستند.

اما شما یک حرف سومی دارید، نمی خواهید بگویید که«صلاه و ترک الصلاه فی رتبه واحده» صلاه و ازاله«فی رتبه واحده»، بلکه می خواهید بگویید: «ترک الصلاه و الازاله فی رتبه واحده» این را از کجا ثابت می کنید؟ شما می گویید: آن دو مقدمه بیشتر از این ثابت نکرد که فعل صلاه و ترک صلاه