سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 508

(سؤال... و پاسخ استاد): پس امر به صلاه با نهی از شرب خمر هم متضاد هستند، شما که به معروضش کاری ندارید، پس اینها هم متضاد هستند، هر امری با هر نهی متضاد است. مورد تصادق که گفتیم، ما که اشاره کردیم که مسألۀ تصادق این وصف عنوانین به حسب واقع است. نه این که این تصادق در مقام تعلق امر و نهی ملاحظه شده یعنی مولا که امر به صلاه می کند، تصادق صلاه با غصب مورد نظرش نیست، ولو عالم هم باشد. اما در مقام تعلق امر، مسألۀ تصادق مطرح نیست، تصادق مربوط به خارج است، تصادق مربوط به مقام موافقت و مخالفت است.

ملاک این است که این دو عنوان است، صلاه و غصب. مولا هم به اعتبار این که عالم به هر چیزی هست، می داند که این دو در بعضی از مصادیق با هم اتحاد پیدا می کنند آیا با توجه به تصادق این دو عنوان فی بعض الافراد مولا می تواند امر و نهی به این دو عنوان متعلق کند یا نمی تواند؟ و الا حیث تصادق در متعلق حبس نشده، تصادق چه ربطی به متعلق دارد؟ پس در این مقدمه به نظر ما مطلب غیر از آن چیزی است که مرحوم آخوند ذکر فرمودند. بعد از این مقدمه دو مقدمه را که دنبالۀ هم است و یک مطلب را تعقیب می کند، ذکر کنیم، بعد اشکال امام بزرگوار«قدس الله نفسه الزّکیه» که در رابطۀ با این دو مقدمه به مرحوم آخوند دارند، را مطرح کنیم، لکن اصل مطلب ایشان در این دو مقدمۀ مرتبط با هم روشن شود.

تفکیک باب تزاحم از باب تعارض

اجمال تفکیک این است که همان طوری که در بعضی از مقدمات هم اشاره کردیم، دو عنوان داریم و گفتیم که مرحوم نائینی اصلا مسأله را به همین صورت مطرح کرده که آیا ما نحن فیه صغرای باب تزاحم هست یا نه؟ دو عنوان داریم، یک عنوان به نام تزاحم و یک عنوان به نام تعارض و اینها احکامشان متفاوت با هم است. در متزاحمین حالا از سنخ واحد باشند یا یکی شان امر باشد و دیگری نهی باشد چون در باب تزاحم گاهی بین دو حکم متماثل، تزاحم تحقق دارد، مثل«انقذ الغریق» که حالا دو نفس محترمه در حالا غرق شدن است، اینجا یک وجوب انقاذ ناظر به این غریق است، یک وجوب انقاذ هم ناظر به آن غریق و چون مکلّف قدرت بر جمع بین انقاذین ندارد، بین این دو انقاذها تزاحم پیدا می شود. در باب تزاحم قاعده و حکم این است که باید آن اهم یا محتمل الاهمیّه را ترجیح داد و اگر اهم و یا محتمل الاهمیه وجود نداشت تخییر بین متزاحمین مطرح است.

پس یا تعیّن اهم و محتمل الاهمیّه و یا مسألۀ تخییر.

اما در باب تعارض که موضوعشان را ذکر می کنیم انسان به مقام اثبات حکم مراجعه کند، می بیند