سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 515

نشده است، نتوانستیم احراز کنیم که در اکرام عالم فاسق، هم ملاک وجوب اکرام و هم ملاک حرمت اکرام تحقق دارند، «بما انه عالم» ملاک وجوب و«بما انّه فاسق» ملاک حرمت، این را احراز نکردیم و چون احراز نکردیم با آنها معاملۀ متعارضین می کنیم، اما در مثل«صل و لا تغصب» مسألۀ اجتماع امر و نهی را پیاده می کنیم که نتیجه این می شود که قائل به جواز اجتماع، هر دو حکم را در مادۀ اجتماع مطرح می کند.

اشکال امام«ره» به احتمال دوم در مقدمۀ آخوند

امام(ره) می فرمایند: ممکن است مراد مرحوم آخوند جواب از چنین سؤالی باشد. حالا اگر این طور شد، اشکالی به ایشان وارد هست؟ می فرمایند: بله، اشکال این است که شما نباید اصلا کلمۀ تزاحم را در ردیف کلمۀ تعارض، قرار دهید. مسألۀ تزاحم، یک مسألۀ عقلیّه است. و ما در هیچ دلیل شرعی نداریم که عنوان تزاحم، مطرح شده باشد. تزاحم، یک مسألۀ عقلی است و دارای احکام خاصی هم هست، اگر یکی از دو ملاک، اقوا باشد، حکم، تابع ملاک اقوا است. اگر یکی از دو ملاک، محتمل الاقوائیه باشد، حکم، تابع آن محتمل الاقوائیّه است. اگر دو ملاک، متساوی بودند یا بعضا احتمال اهمیّت در هر دو طرف جریان داشت، اینجا عقل، حکم به تخییر می کند. پس در حقیقت، عنوان تزاحم، یک عنوانی است که به عنوان موضوع، در یک مسألۀ عقلیّه قرار گرفته است. عقل هم موضوع آن را معنا می کند و هم حکم آن را بیان می کند و الاّ در هیچ یک از ادلۀ شرعیّه، ما برخورد نمی کنیم که عنوان متزاحمین یا عنوان تزاحم، در موضوع یک دلیل شرعی اخذ شده باشد. اما مسألۀ تعارض، این طور نیست.

وقتی برخورد می کنیم به مثل مقبولۀ ابن حنظله که در رابطۀ با خبرین متعارضین وارد شده است و تعبیراتی در موضوع اخبار علاجیّه، واقع شده است«حدیثان مختلفان، خبران متعارضان» از این طور تعبیرات، بعد هم احکامی بر آن بار کرده است، مرجحاتی را بر آن بار کرده است و بعد از نبودن مرجحات هم، مسألۀ تخییر فرضا مطرح است. نتیجه این می شود که اگر موضوعی در یک دلیل شرعی، موضوع برای حکمی قرار گرفت، تشخیص این موضوع، دیگر به دست عقل نیست.

موضوع را باید از خود عرف، استفاده کنیم. عرف، باید تعارض را معنا کند، عرف، باید حدیثان مختلفان را معنا کند.

بله، گاهی موضوع خودش، یک موضوع مستنبط شرعی است مثل«اقیموا الصلوه» که همان طوری که شارع حکم را بیان می کند، شارع باید کیفیّت صلاه را هم بیان کند. همان طوری که«للّه