سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 521

دو هدف را تعقیب می کنند هم اصل جواز اجتماع را و هم صحت صلاه در دار غصبی را بنابر جواز اجتماع. لکن فعلا اجمالی از کلام ایشان و مقدماتی که ذکر کردند، بیان می کنیم، تنها برای همین هدف دوم که آیا اجتماعی، نتیجۀ قول و نظرش صحت صلاه در دار غصبی هست یا نه؟ لکن علی القاعده، آقایان به تفصیل کلام ایشان مراجعه خواهند کرد. ایشان سه مقدمه ذکر می فرمایند.

مقدمۀ اول از مقدمات ثلاث در بیان ثمره از نظر ایشان

مقدمۀ اول ایشان این است که در مقولات عرضیّۀ نه گانه در مقابل مقولۀ جوهر، مثل مقولۀ وضع، مثل مقولۀ أین و سایر مقولات، بساطت وجود دارد و خالی از هرگونه ترکیب و ترکّب هستند، هیچ نوع ترکیبی در این مقولات عرضیّۀ نه گانه وجود ندارد، چرا؟ البته این یک بحث معقولی است لکن ایشان دلیل را این طور ذکر می فرمایند: برای این که اگر این مقولات، دارای ترکیب باشند، لازمۀ ترکیبشان این است که باید یک قدر مشترکی بین این مقولات، وجود داشته باشد. یک«ما به الا شتراک» وجود داشته باشد و یک«ما به الامتیازی» که هر مقوله ای را از مقولۀ دیگر جدا کند، همان طوری که در باب جواهر، مسألۀ جنس و فصل مطرح است و انواع هر جنسی دارای جزء مشترکی به نام جنس هستند و دارای جزء ممیزی به نام فصل هستند، اگر این مقولات نه گانه هم یک همچنین ترکیب و ترکبی در آنها وجود داشته باشد، باید مشتمل بر«ما به الاشتراک و ما به الامتیاز» باشند. اگر شدند چه اشکال دارد؟ می فرماید: اگر این مقولات، «ما به الاشتراک» داشته باشند، معنایش این است که آن«ما به الاشتراک» فوق این مقولات است و در مرحلۀ بالای این مقولات قرار گرفته است، همان طوری که جنس مثلا در مرحلۀ فوق نوع قرار گرفته است، باید آن ما به الاشتراک بین مقولات هم یک امری باشد فوق این مقولات، بالای این مقولات. در حالی که خود کلمۀ مقوله و خود عنوان مقوله، یعنی آخرین حد. مقولات نه گانه عرضیه، یعنی اموری که منتهای در باب اعراض واقع شدند، آخرین حد و آخرین نقطه، در باب عرض قرار گرفتند. اگر بین این مقولات نه گانه به عنوان آخرین حد و آخرین نقطۀ اعراض هستند، قدر مشترکی وجود داشته باشد، اینها نمی توانند آخر حد قرار بگیرند؟ بالاتر از اینها، آن قدر مشترک، قرار گرفته است، ما فوق اینها آن جامع بین این مقولات نه گانه عرضیّه واقع شده است. پس نمی شود که از این مقولات تعبیر به مقوله کنیم و معنای مقوله، آخرین حد و آخرین نقطۀ آن عرض باشد و مع ذلک این مقولات، در یک قدر جامعی که طبعا ما فوق این مقولات است، در آن قدر مشترک، اجتماع داشته باشند. نمی شود یک«ما به الاشتراک» این طوری مطرح باشد، پس چه کنیم؟ از یک طرف که شما مسألۀ ترکیب را از بین می برید و از طرف