سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 522

دیگر، این مقولات نه گانه است، متعدد با هم است، جمع بین این دو به چه کیفیّت است؟

می فرماید: جمعش این است که بگوییم: ما به الاشتراک این مقولات، عین ما به الامتیازشان است. یعنی این طور نیست که این مقولات، دارای دو جزء باشند. یک جزء مشترک و یک جزء ممیز، «ما به الاشتراک و ما به الامتیاز» شان دو چیز نیست، شیء واحد است، مثل این که در نور ضعیف و نور قوی مسأله این طور است. این طور نیست که نور قوی، مرکب از نور و قوّت باشد و نور ضعیف، مرکب از نور و ضعف باشد، یک ما به الاشتراک و یک ما به الامتیاز و اینها جدای از هم. در وجود که بالاتر از نور است مسأله این طور است. وجود قوی داریم به نام واجب الوجود، وجود ضعیف داریم به نام ممکن الوجود، اما در وجود قوی، ترکب وجود ندارد که یک جزئش عبارت از نفس وجود باشد و جزء دیگر به عنوان جزء ممیز، عبارت از قوت باشد. نه، وجود قوی«لیس الاّ شیئا واحدا» وجود ضعیف هم«لیس الا شیئا واحدا». درست است که بین اینها فرق هست، اما فرقی که ناشی از ترکب باشد، ناشی از این باشد که ما به الامتیازشان، غیر از ما به الاشتراکشان باشد، چنین فرقی وجود ندارد. فرق هست اما به این کیفیّت که«ما به الاشتراکشان» عین«ما به الامتیازشان» هست. پس خلاصۀ این مقدمۀ اولی این شد که این مقولات نه گانه عرضیّه، فاقد ترکیب هستند و اینها دارای بساطت هستند.

مقدمۀ دوم در بیان تغایر بین مقولات نه گانه

در مقدمۀ دوم می فرماید: ضمن این که این مقولات بسیط هستند بینشان کمال مغایرت وجود دارد، کمال اختلاف، مثل دو کلّی متباین که هیچ گونه ارتباطی بینشان تحقق ندارد. می فرماید: این مقولات عرضیّۀ نه گانه، کمال تغایر بین اینها وجود دارد برای این که اگر بخواهیم بگوییم: بین آنها به صورت کامل مغایرت تحقق ندارد، همان اشکالی که در مسألۀ بساطت ذکر کردیم، آن اشکال در اینجا پیدا می شود که اگر اینها تغایرشان، تغایر کامل و تغایر به تمام معنا نباشد، نتیجه این می شود که یک مافوقی برای اینها تصور کنیم و تصور مافوق، اینها را از عنوان مقوله بودن خارج می کند، خود عنوان مقوله، مساوق با این است که«لیس فوق هذه المقولات شیء آخر و أمر آخر اصلا». لذا علاوۀ بر بساطت، تغایر بین این مقولات وجود دارد.

مقدمۀ سوم در بیان حرکت در مقولات

در مقدمۀ سوم می فرماید: حرکت در هر مقوله ای، عین آن مقوله است. حالا مقصود از این