سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 524

موضوع جوهری است، اما می توانید تصور کنید یک عرضی، معروضش عرض باشد، عارض بر عرض شده باشد، این با معنای عرض مخالفت دارد، برای این که معنای عرض، عبارت از آن چیزی است که تقوّم به یک معروض جوهری دارد، بیاض متقوم به جسم است، اما یک عرضی بخواهد متقوّم به وجود معروضی باشد که آن معروض هم خودش عرض باشد، این غیر قابل تصور است و با معنای عرضیّت سازگار نیست. چگونه می شود این مقولات نه گانه با این که مقولات عرضیّه هستند، اشتراک در یک عرضی به نام حرکت داشته باشند؟ پس نمی توانیم این حرکت مشترکۀ بین این مقولات عرضیّه را نه عرض برای این مقولات قرار دهیم و نه جزء مشترک بین این مقولات، برای ما آن راه اول باقی می ماند که بگوییم: حرکت در هر مقوله ای، اصلا چیزی زائد بر آن مقوله، نیست. حرکت در هر مقوله ای، عین همان مقوله است و نفس همان مقوله است، نه این که یک امری باشد مغایر ولو به همین مقدار که بحث کنیم که«هل هو جزء ام عرض؟» و هر دو برای ما تولید اشکال کند. آن وقت این سه مقدمّه را ایشان ذکر می کنند، بعد از این سه مقدمه، حالا یک مقداری باز مفصل است و یک مقداریش عرض می کنیم، تنظیر و تشبه آن بعد ان شاء الله. ایشان می فرماید: در باب صلاه و غصب که محل بحث و ثمرۀ ما در باب اجتماع امر و نهی است، اول بیاییم این معنا را ملاحظه کنیم که اصلا صلاه، از چه مقوله ای از مقولات نه گانه است؟ غصب، داخل کدامیک از این مقولات نه گانه است؟ ایشان می رسند به اینجا که توضیحش را بعدا بیان می کنیم، می فرمایند: مسألۀ صلاه، از مقولۀ وضع است و می فرمایند: بین من و صاحب جواهر در باب رکوع و سجود که اجزای رکنیّۀ نماز را تشکیل می دهد، در ماهیّت رکوع و سجود که حقیقت رکوع و سجود چه چیز است؟ یک اختلافی وجود دارد که در درس بعد بیان می کنیم. اما در عین این که آن اختلاف هست، اما هر دو متفق بر این معنا هستیم که صلاه، از مقولۀ وضع است کما این که غصب، از مقولۀ أین است و بعد هم یک توضیحی می دهند و نتیجه می گیرند که این توضیح و نتیجه را مطالعه بفرمایید.

پرسش:

1 - ثمرۀ نزاع در بحث اجتماع امر و نهی بنابر قول مشهور چیست؟

2 - نظر بعض المحققین در بیان ثمرۀ نزاع در مقابل مشهور را بیان کنید.

3 - مقدمات ثلاث در استدلال محقق نائینی در بیان ثمره را بطور اختصار بیان کنید.

4 - احتمالات ثلاث در تفسیر حرکت در مقولات نه گانه را بطور اختصار بیان نمایید.