سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 53

بیان امام«ره» دربارۀ ملاک قضیۀ حملیه

ایشان باتوجه به این مقدمه می فرماید: قضایای موجبه ای که به حسب ظاهر عنوانش قضیه موجبه است؛ یعنی از نظر صورت وقتی که با این قضیه برخورد می کنید می بینید این قضیه، قضیه موجبه است، این اگر بخواهد حقیقتا هم قضیۀ موجبه باشد باید آن ملاک و قاعده ای که قبلا ذکر کردیم، در آن تحقق داشته باشد و آن عبارت از قاعدۀ فرعیت است. قاعده فرعیه این است که اگر چیزی را بر شیء دیگری ثابت کردند و ایجاب کردند، فرع این است که آن«مثبت له» که عبارت از موضوع در قضیه حملیه است، باید تحقق داشته باشد؛ نمی شود قضیه، قضیۀ موجبه یا قضیۀ حملیه باشد اما در عین حال از واقعیت موضوع و از حقیقت موضوع اثری در کار نباشد، اینها امکان ندارد با هم جمع شوند.

«القضیه اذا کانت موجبه» حتما باید روی مبنای قاعده فرعیت باشد، منتها یک نکته ای هست و آن این است که معنای قاعدۀ فرعیت این نیست که موضوع در خارج وجود داشته باشد، این دیگر به تناسب محمول فرق می کند گاهی محمول عبارت از یک مسألۀ خارجیه است، مثل این که شما می خواهید بگویید: «الجسم ابیض» ابیض بودن یک عنوان خارجی و یک محمولی است که ارتباط با خارج دارد چون ارتباط با خارج دارد موضوعش هم عبارت از«مثبت له» است؛ باید تحقق خارجی در آن فرض شود«الجسم ابیض» معنایش«الجسم الموجود فی الخارج ابیض» واقعیت این موضوع و ثبوت این مثبت له به تناسب محمول حتما باید ارتباط به خارج و به وجود در خارج داشته باشد.

خصوصیت قضایای حقیقیه

گاهی محمول مسأله ای نیست که مربوط به خارج باشد، بلکه مربوط به ذهن است، اگر مربوط به ذهن شد آن ثبوتی که برای موضوع لازم است همان ثبوت ذهنی و وجود ذهنی«حقیقه واقعیه و ثبوت» مثل این که این طور اگر شما قضیه را تشکیل دادید گفتید: «الانسان کلیّ» این قضیه حملیه است. کلیّت یک واقعیت است اما نه واقعیت خارجیه نه واقعیت متحققه در خارج، کلیّت حمل بر انسان می شود اما آن انسانی که موجود در ذهن است و متحقق در ذهن است این قضیّه حملیه هم به تناسب محمول موضوعش تحقق در ذهن دارد یک درجه بالاتر هم داریم. اگر شما این گونه قضیه تشکیل دادید: «الانسان ماهیه من الماهیات» این«قضیه موجبه» قضیۀ موجبه روی قاعدۀ فرعیّت مثبت له آن که عبارت از موضوع است، باید ثابت باشد حالا این انسان کجا ثابت است؟ انسانی که