سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 533

تعبیر به غصب می شود.

ثانیا؛ یک مطلب اساسی وجود دارد که سیّدنا الاستاذ مرحوم آقای بروجردی مکرّر در مباحث فقهیه و اصولیه خود مطرح می فرمودند: ما در رابطۀ با مال غیر و ملک غیر، دو عنوان داریم، برای دو عنوان، مادّۀ افتراق وجود دارد و نسبتشان عموم و خصوص من وجه است. یک عنوان فقهی، عنوان غصب است، یک عنوان دیگر، عنوان تصرّف در مال غیر«بغیر اذنه»، همان که در روایت ظاهرا واردۀ از ناحیۀ مقدّسه هست که«لا یحلّ لأحد أن یتصرّف فی مال غیره بغیر اذنه» عنوان تصرّف در مال غیر، غیر از عنوان غصب و استیلا بر مال غیر است. دو عنوان هستند، مادّۀ اجتماع دارند و مادّۀ افتراق برای هر کدام وجود دارد. در باب غصب، ممکن است که غاصب، ضمن اینکه مستولی بر مال مغصوب است، مع ذلک هیچ گونه تصرّف خارجی در عین مغصوبه نداشته باشد، هم غاصب مستولی بر مال غیر است، عدوانا هم استیلا پیدا کرده، امّا هیچ گونه تصرّفی در مال غیر انجام نمی دهد و از یک طرف، ممکن است یک کسی متصرّف در مال غیر باشد بدون اینکه عنوان استیلا و غصب تحقق پیدا کند، مستولی نیست، امّا متصرّف در مال غیر«بغیر اذنه» است.

مثلا یک طلبه ای از موقعیّت غیبت هم حجره اش، سوء استفاده کند و با علم به اینکه راضی نیست، از کتاب و ظروف و لباس او استفاده کند، بطوری که اگر احتمال دهد که در حال تصرّف، هم حجرۀ او وارد می شود، فوری تصرّف را کنار می گذارد و طوری می نمایاند که هیچ گونه تصرّفی در غیبت او، انجام نگرفته است. قید اخیر را برای این می گوییم که انسان خیال نکند که به مجردی که تصرّف در مال غیر کرد، عنوان مستولی پیدا می کند، عنوان غاصب پیدا می کند، این مال غیر را غصب نکرده و شاهدش این است که در هر لحظه نگران ورود هم حجره اش هست و اگر احساس کند، فوری ظرف و کتاب را در محل اوّلیۀ خودش قرار می دهد، اینها همه نشانه های عدم استیلا است. امّا در عین حال عمل حرام است، برای اینکه تصرّف در مال غیر با عدم طیب نفس غیر، پوشیدن لباس غیر و تصرّف در ظروف غیر، با عدم اذن ولو«بشاهد الحال امر محرم». دلیلش هم«لا یحلّ لأحد أن یتصرّف فی مال غیره الاّ باذنه» یا«بغیر اذنه» است.

پس دو عنوان داریم: یک عنوان، نفس استیلا بر مال غیر است و یک عنوان، تصرّف در مال غیر، بغیر اذنه و هیچ بعید نیست که ما ملتزم شویم که اگر غاصب، در عین مغصوبه تصرّف کرد، دو حرام مرتکب شده است. یک حرمت در رابطۀ با غصب و استیلا است و یک حرمت هم در رابطۀ با تصرّف در مال غیر بغیر اذنه است، فرق است بین غاصب متصرّف و غاصب غیر متصرّف. غاصب غیر متصرّف، یک حرام مرتکب شده است و آن غصب است، امّا غاصب متصرّف، دو حرام مرتکب