سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 535

هکذا در آن مثالهای مختلفی که ذکر شد، اینجا باید این حرف را بزنیم که مصادیق تصرّف، مقولات مختلف هستند، پوشیدن لباس، ربطی به خوردن غذا ندارد. خوردن غذا، ربطی به ایستادن در خانۀ مردم ندارد. ایستادن، ربطی به مطالعۀ کتابی که مال مردم است، ندارد. هر کدامشان یک مقولۀ خاصّی هستند، لکن یک جامع انتزاعی و یک عنوان انتزاعی که همۀ اینها را زیر پوشش انتزاع و جامع، می گیرد، عبارت از«التصرّف فی مال الغیر» است و چون احکام شرعیّه حرمت، وجوب، امثال ذلک هیچ مانعی ندارد که متعلّقش واقعیّات نباشد، مثل«اقیموا الصلوه» تعلق گرفته به یک واحد اعتباری.

در باب حرمت هم، متعلق حرمت، عبارت از عنوان«التّصرّف فی مال الغیر» است که حرمت، از «التصرّف فی مال الغیر» ترشّح نمی کند، سرایت نمی کند به مصادیقش.

اگر شما لباس غیر را بدون اطّلاع و رضایت صاحبش، یک روز پوشیدید، آنچه که حرام است، پوشیدن لباس غیر نیست، عنوان پوشیدن، محکوم به حرمت نیست، آنچه که حرام است«التّصرف فی مال الغیر» است که در مورد لباس، مصداق و محقّق تصرّف در مال غیر، عبارت از پوشیدن است و در جای دیگر، محققش عبارت از خوردن است، در جای سوّم، محققش عبارت از مطالعه کردن است و ما احکام متعدّده نداریم، فقط یک روایت، یا یک عبارت در کار است، «لا یحل لأحد أن یتصرّف فی مال غیره بغیر اذنه» محققات تصرّف، به عناوین خودشان، اینها محکوم به حرمت نیستند، اگر گفتیم: لباس غیر را پوشیدن به غیر اذنه، حرام است، باید علّتش را این طوری بگوییم:

«لانّه تصرّف فی مال الغیر بغیر اذنه»؛ یعنی آن علّت، حرام است. این محقق علّت است، این مؤثر در تحقق آن علّت است، پس در نتیجه، عنوان تصرّف که یک عنوان انتزاعی است و یک جامع اعتباری است، این عنوان، محکوم به حرمت است. آیا صلاه، با این عنوان اتّحاد دارد یا صلاه با بودن در مکانی که صاحب آن مکان راضی نیست به بودن در آن مکان؟ صلاه با مصداق این تصرّف اتّحاد دارد، امّا با نفس عنوان تصرّف، هیچ گونه اتّحادی بینشان وجود ندارد و مصداق و محقق این تصرّف، این «بعنوانه لا یکون محرما» آنچه که موضوع برای دلیل حرمت است، عنوان انتزاعی«التصرّف فی مال الغیر بغیر اذنه» است. لذا همان طوری که صلاه با غصب هم اتّحاد ندارد، با عنوان تصرّف در مال غیر هم به یک معنا اتّحادی ندارد. با محققات و مصادیق این عنوان متّحد است.

اعتباری بودن مفهوم تصرف

نکتۀ لطیفی اینجا وجود دارد که در عبارت«التصرّف فی مال الغیر» این«اضافه المال الی الغیر» مثل«اضافه المال الی النفس» است، «اضافه المال الی النفس أمر اعتباری، و لیس امرا واقعیا» مگر در