سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 538

افعال متلاصقۀ متّصلۀ بهم، نفس این افعال، عبارت از رکوع و سجود است و می فرمودید: نفس این افعال هم از مقولۀ وضع است. ما می گوییم: اگر همۀ حرفها را قبول کنیم و مطلب به اینجا برسد، همینجا هم یک سؤالی مطرح است که این افراد متلاصقه را در رابطۀ با خودش حساب می کنید، در رابطۀ مثلا: عملی که روی سر انجام می گیرد، عملی که روی خم شدن کمر انجام می گیرد، اینها را با هم حساب می کنید، این درست است، ما قبول داریم از مقولۀ وضع است. امّا اگر همین اعمال را در رابطۀ با آن مکانی که این در آن تحقق دارد و تحیّز دارد که مقصود از مکان، زمین نیست، مقصود از مکان، آن فضایی است که اشغال کرده، آن فضا، در حالت قیام، قیام انسان با آن فضا، یک وضع مخصوصی دارد و در حال رکوع و سجود یک حالت دیگر، لکن همۀ اینها در رابطۀ با مقولۀ أین مطرح است.

برای این که مقولۀ أین معنایش فقط این نیست که انسان روی زمین بایستد و بنشیند یا روی زمین خم شود، آن تغییر و تحوّلی که در فضا هم انسان ایجاد می کند، این هم داخل در مقولۀ أین است، پیداست که حالت قیامی که در رابطۀ با فضا، یک نوع به قول شما شاغلیّتی دارد که نوع رکوعی در رابطۀ با فضا یک شاغلیّت دیگر، امّا هر دویش شاغلیّت است، در حال قیام، همان طوری که از نظر زمین، مقولۀ این مطرح است، از نظر فضا هم، مقولۀ این هم مطرح است. آن وقت این حالت رکوعی را وقتی که ما در رابطۀ با فضا حساب کنیم، داخل می شود در مقولۀ این، شما که غصب را که مقولۀ این می دانستید، پس هر دوی اینها یک مقوله شدند، رکوع و سجود، «من مقوله الاین و الغصب من مقوله الاین»، پس چرا می فرمایید: رکوع و سجود از مقولۀ وضع است و غصب از مقولۀ این است و امکان ندارد که دو مقوله بینش اتّحادی تحقق پیدا کند؟ «لنا أن نقول» به این که این رکوع و سجودی که بر آن انگشت گذاشتید، روی مبنای خودتان نه روی مبنای مرحوم صاحب جواهر، می توانیم بگوییم: رکوع و غصب، هر دو از مقولۀ این است، سجود و غصب از مقولۀ این. لکن این حرفها فرضی است، واقعیّت مسأله، عبارت از همان بود که ذکر کردیم که اصلا به طور کلّی ما نحن فیه را نباید در وادی مقولات، قرار داد بلکه بحث روی آن که مأموربه امر اعتباری به نام صلاه و منهی عنه به نام غصب است و جامع انتزاعی به نام تصرّف، ببینیم آیا بنابر قول جواز اجتماع، صلاه این طوری صحیح است یا باطل؟

پرسش:

1 - بیان مرحوم آقای بروجردی(ره) در تغایر مفهوم غصب و صلاه چیست؟