سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 54

موضوع برای محمول«ماهیه» است، کجا ثبوت دارد؟ باید اینجا این طور بگوییم: یک واقعیتی هست که از آن تعبیر به نفس الامر می کنند گاهی از آن تعبیر به تقرّر می کنند، انسان ولو این که به خارج ارتباطی نداشته باشد، ولو این که به ذهن هم ارتباطی نداشته باشد، لکن یک واقعیت نفس الامری وسیع تر از دائرۀ خارج و ذهن در اینجا تحقق دارد که آن سبب می شود که این قضیه حملیه را یک قضیه حملیه صادقه و یک قضیه حملیۀ واقعیه شود.

عقلی بودن قاعدۀ فرعیت

به عبارت دیگر قاعدۀ فرعیت، خدشه بردار نیست. قاعدۀ فرعیت استثناپذیر نیست، حتی در یک مورد نمی شود این قاعدۀ فرعیت مورد خدشه و مناقشه واقع شود لذا هرکجا یک قضیۀ موجبه و یک قضیۀ حملیه ای درست می کنیم باید یک نوع واقعیت و یک نوع ثبوتی برای آن مطرح باشد، حالا«ثبوت فی الخارج ثبوت فی الذهن یا ثبوت فی نفس الامر» که از آن تعبیر به تقرّر و نفس الامر می کنند والاّ قاعدۀ فرعیت ضربه می خورد. یا این قضیه حملیه باید یک قضیه حملیۀ کاذبه باشد، و یا اگر قضیۀ حملیه صادقه شد بدون وجود و واقعیت موضوع، امکان ندارد که تحقق پیدا کند.

اینجا سؤالی مطرح است که معمولا در فلسفه هم این اشکال و سؤال را مطرح می کنند و جوابش را باید به این کیفیتی که ایشان بیان کردند، بیان کنیم ما یک قضایایی داریم که به ظاهر قضیۀ موجبه و قضیۀ حملیه است مثل«اجتماع النقیضین محال» این قضیه حملیه است، عنوان«محال» را حمل بر اجتماع نقیضین می کنید«ثبوت شیء لشیء» به مقتضای قاعدۀ فرعیت اقتضا می کند که اینجا موضوع وجود داشته باشد چه وجودی؟ آن وجودی که می گویید: محال است که همان وجود در خارج است، برای این که آن که اتصاف دارد به«انّه محال» آن اجتماع نقضین در خارج است اما اجتماع نقیضین در ذهن این که«لا یکون متصفا بانّه محال» پس حتما باید مسأله را در محدودۀ وجود خارجی پیاده کنید.

لذا روی قاعدۀ فرعیت باید مثل«الجسم ابیض» معنایش این باشد که«الجسم الموجود فی الخارج ابیض» این را هم بگویید: «اجتماع النقیضین الموجود فی الخارج محال» اجتماع نقیضین که نمی شود در خارج وجود داشته باشد؟ مثل جسم نیست که بتواند در خارج اتصاف به وجود پیدا کند؛ آیا در قضیۀ«اجتماع النقیضین محال» قاعدۀ فرعیت اینجا استثنا خورده است؟ اینجا«ثبوت شیء لشیء لیس فرع ثبوت مثبت له» اگر استثنا نخورده چگونه این قاعده و قضیۀ حملیه را مطابق با قاعدۀ فرعیت درست می کنید؟