سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 555

اگر کسی در مسألۀ اجتماع امر و نهی، اجتماعی شد - مثل خود ما که بعدا هم ان شاء الله توضیح می دهیم که قائل به جواز اجتماع امر و نهی هستیم - در مادۀ اجتماع، می گوید: دو عنوان وجود دارد، دو حیثیت وجود دارد و به تعبیر دیگر: دو طبیعت وجود دارد که بعدا هم می گوییم که خیال نشود که این دو طبیعت مثل دو نوع ماهیت است، چون دو نوع از ماهیت، امکان تصادق ندارد. معنای اینکه انسان، در مقابل بقر و غنم، یک نوع خاصی از حیوان است و بقر یک نوع دیگر، این است که هر کدام یک فصل ممیزی دارند و امکان ندارد که یک فردی پیدا بکنیم که هر دو فصل ممیز در آن وجود داشته باشد. لذا از نسب اربعۀ منطقیه، بین انسان و بقر تباین کلی وجود دارد که معنای تباین کلی این است که«لیس أحد مما یصدق علیه الانسان، یصدق علیه البقر و لیس أحد مما یصدق علیه البقر، یصدق علیه الانسان»، اینطور نیست که نسبت عموم و خصوص من وجه وجود داشته باشد. همیشه نسبت بین دو نوع، تباین است و امکان تصادق بین نوعین«حتی فی مورد واحد» تحقق ندارد. منتها در مسألۀ صلاه در دار غصبی که می گوییم: دو طبیعت متصادق هستند، این طبیعت، طبیعت منطقی و ماهیت منطقی نیست که بعدا هم عرض می کنیم.

خلط بین طبیعت منطقی و طبیعت اعتباری در کلام مرحوم آخوند(ره)

مرحوم آخوند در ادلۀ خودشان گرفتار یک چنین اشتباه بزرگی در این رابطه شده اند. این دو طبیعتی که ما تعبیر می کنیم، دو عنوان است و الاّ هر دوی آنها امر اعتباری است. صلاه، یک واحد اعتباری است که شارع آن را اعتبار کرده و تصرف در مال غیر یا غصب هم، یک جامع انتزاعی است یا یک امر اعتباری. واقعیتی برای هیچ کدام از صلاه و غصب، تحقق ندارد. پس اینکه ما می گوییم: صلاه در دار غصبی، مجمع عنوانین و مجمع طبیعتین است، این طبیعت به معنای ماهیت منطقی نیست و الاّ معنا ندارد که دو ماهیت منطقی در یک جا مجتمع بشوند، امکان تصادف در موردی برای آنها وجود ندارد.

وقتی که اینطور شد، اگر ما اجتماعی بشویم، بگوییم: امر، متعلق به عنوان صلاه شده و نهی، متعلق به عنوان غصب شده و صلاه در دار غصبی، مجمع عنوانین است لذا مانعی ندارد که هم عنوان مأموربه«بما أنّه مأمور به» بر آن صدق بکند و هم عنوان منهی عنه«بما أنّه منهی عنه» بر آن صدق بکند، وقتی که اینطور شد، ما از راه اجتماع امر و نهی به دست می آوریم که در صلاه در دار غصبی، هر دو ملاک تحقق دارد، هم صد درجه مصلحت وجود دارد«بما انّها صلاه» و هم صد درجه مفسده وجود دارد«بما انّها غصب» و عقیدۀ ما این است که مانعی ندارد یک شیء، دارای دو جهت و دارای