سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 56

قائل هستند و چه مطابق قول آنهایی که مسألۀ اتحاد رتبه را قائل هستند که محشی بزرگوار کفایه در مقام اثبات اتحاد رتبه بود، سؤال این است که می گوییم این قضیه ای که تشکیل می دهید، برای ما توضیح دهید، موضوع و محمول آن چیست؟

دستۀ اول این گونه می گویند: موضوع«عدم احد الضدین» و محمول«مقدمه للضد الاخر» دیگری به جای مقدمه«متحده رتبه مع ضد الاخر». محشی بزرگوار قضیۀ حملیه را به این کیفیت تشکیل می دهد که«عدم احد الضدین متحد رتبه مع ضد الاخر» قائل به اقتضا امر به شیء می گوید:

«عدم احد الضدین مقدمه للضد الاخر» می گوییم: این قضیۀ حملیه را به هریک از این دو کیفیت برای ما درست کنید«مقدمه للضد الاخر» این یک محمولی است که دارید اثبات می کنید برای موضوع«متحده رتبه مع ضد الاخر». یک محمولی است که شما دارید اثبات می کنید برای موضوع روی قاعدۀ فرعیت که«ثبوت شیء لشیء فرع ثبوت المثبت له» اینجا موضوع باید واقعیت داشته باشد موضوع شما چیست؟ «عدم أحد الضدین» عدم واقعیتش در کجاست؟ شما که دارید برای عدم یک حکمی بار می کنید و در قضیۀ حملیه موضوع این قضیه حملیه را عدم قرار دادید یک وقت شما موضوع را یک امر وجودی قرار می دادید، می گفتید: «احد الضدین مانع عن الضد الاخر» این قضیه درست بود. اما وقتی که موضوع عبارت از یک امر عدمی شد و بحث روی این امر عدمی تمرکز پیدا کرد جمعی قائل به مقدمیّت شدند و جمعی قائل به اتحاد رتبه شدند، هم مقدمیت یک محمول ایجابی است و هم اتحاد رتبه یک محمول ایجابی است؛ (نقطه حساس بحث همین جا است) موضوع برای این محمول ایجابی چیست؟ «عدم احد الضدین» عدم مگر واقعیتی دارد! واقعیت خارجی دارد! واقعیت ذهنی دارد! واقعیت نفس الامری دارد؟ عدم که نمی شود دارای واقعیت باشد، مخصوصا بنابر«ما هو التحقیق عند المحققین» که اصالت را برای وجود قائلند و حتی ماهیت را یک امر اعتباری می دانند و منتزع از وجود می دانند، عدم چیست و چه واقعیتی برای عدم، هست که این را موضوع قرار دهید و محمول«مقدمه» یا«متحد فی الرتبه» را روی این موضوع بار کنید و بگویید:

ما یک موضوع حملیه داریم به نام«عدم أحد الضدین» محمولش«مقدمه للضد الاخر أو متحد مع الضد الاخر» این اشکال به هردو گروه وارد است نه تنها به آنهایی که مسأله مقدمیّت را قائلند، بفرمایید: نه مسأله این طور هم نیست که با این تند و تیزی انسان مطرح کند.

بیان دو نکته دربارۀ«عدم العله عله لعدم المعلول»

فلسفه خوانده اید، در فلسفه نظیر همین قصه را ترتیب می دهند که می گویند: «وجود العله عله