سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 561

برای او عذری است. معنای عذر، این است که این تکلیف به حرمت نسبت به او، منجّز نمی شود.

استحقاق عقوبت بر مخالفت این تکلیف تحریمی، ندارد. وقتی که استحقاق عقوبت بر مخالفت تکلیف تحریمی نسبت به صلاه در دار مغصوبه ندارد، آیا معنای معذوریّت جاهل این است که علاوه بر اینکه نهی، تنجز پیدا نمی کند، به جای عدم تنجز نهی، یک ملاک امر پیدا می شود و به دنبالش فرضا امر تحقق پیدا می کند؟ این را ما از کجا استفاده بکنیم؟ این مادۀ اجتماع«لیس فیه الاّ ملاک النهی»، منتها این شخص چون جاهل قاصر است، در مقابل ارتکاب منهی عنه، استحقاق عقوبت ندارد. اما حالا که استحقاق عقوبت نداشت، آیا ملاک امر در مادۀ اجتماع وجود پیدا می کند؟ ملاک امر، جای نهی را می گیرد؟ چنین مسائلی نیست. اصلا با وجود ملاک نهی امکان ندارد ملاک امر پیدا بشود. منتها جهل عن قصور نمی گذارد که ملاک نهی، تأثیر در تنجز نهی بکند اما اقتضا نمی کند که ملاک نهی کنار برود و به جایش ملاک امر بنشیند.

لذا اگر ما در باب صحت عبادت، مجرد ملاک را هم کافی بدانیم، از مرحوم آخوند سؤال می شود که«أین الملاک فی ماده الاجتماع بناء علی الامتناع و تقدیم جانب النهی؟» اول ملاک را شما درست کنید بعد بگویید: این ملاک، در صحت عبادت کافی است و لازم نیست که عبادت، یک امر فعلی داشته باشد. همین که ملاک امر در آن تحقق داشته باشد«یکفی فی صحه العباده» ملاک را شما تحویل بدهید، تا ما بگوییم: مانعی ندارد و به استناد این ملاک مثلا این عبادت صحیح است.

(سؤال... و پاسخ استاد): اینجا را با مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد مخلوط نکنید. مسألۀ ترتب برای آنجاست، اینجا مسألۀ اجتماع امر و نهی است که تعدّد رتبه در اینجا مطرح نیست. آنجا که مسألۀ ترتّب و طولیت را پیش می کشیدند، روی مسألۀ اهم و مهم، مسألۀ طولیت را درست می کردند اما اینجا که مسألۀ اهم و مهم نیست، امر و نهی در یک ردیف است، در یک رتبه است، آنهایی هم که جانب نهی را ترجیح می دهند، نه برای این است که مسألۀ اهم و مهم را درست می کنند، بلکه روی عناوین دیگری مثل«دفع المفسده اولی من جلب المنفعه» و امثال ذلک است. اصولا در مسألۀ اجتماع امر و نهی، اصلا این مسأله در ذهن شما نیاید که پای ترتب، طولیت، تقدم و تأخر رتبه مطرح است، این حرف ها همه برای مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد است، اما در مسألۀ اجتماع امر و نهی، جا برای این حرف ها نیست.

کفایت وجود ملاک برای صحت عبادت

این یک اشکال به مرحوم آخوند. اگر ما از این مرحله گذشتیم؛ یعنی فرمایش مرحوم آخوند را