سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 562

قبول کردیم و گفتیم: هیچ اشکال ندارد که انسان، امتناعی بشود و جانب نهی را مقدم بدارد و در عین حال، در مادۀ اجتماع هم، هر دو ملاک وجود داشته باشد. همان که مرحوم آخوند، ذکر کردند که از یک طرف امتناعی شدند و قائل به تقدیم جانب نهی و از طرف دیگر، فرمودند: در مادۀ اجتماع«کلا الملاکین»، وجود دارد. در صلاه در دار غصبی، هم ملاک امر وجود دارد و هم ملاک نهی وجود دارد، آیا صرف وجود ملاک امر، کفایت می کند در صحت عبادت مطلقا یا نه؟

به عبارت دیگر: اینجا دو بحث است: یک بحث این است که یک افرادی مثل شیخ بهائی پیدا شده اند که اصلا معتقد هستند که ملاک امر، به تنهایی در صحت عبادت کافی نیست. عبادت، یک امر فعلی می خواهد، هر کجا امر فعلی نباشد ولو ملاک آن هم کاملا تحقق داشته باشد، نمی شود عبادت، صحیح باشد. ما نمی گوییم: صحت عبادت، نیاز به امر فعلی دارد. ملاک را کافی می دانیم لکن آیا همه جا ملاک کافی است یا موارد با هم فرق می کند؟ در بعضی از جاها ملاک، برای صحت عبادت کفایت می کند و در بعضی جاها ملاک، برای صحت عبادت کفایت نمی کند. مثال هر دو، یکی ما نحن فیه است و یکی مسألۀ صلاه و ازاله در بحث امر به شیء مقتضی نهی از ضد. آنجا گفتیم: اگر کسی وارد مسجد شد و دید که مسجد آلودۀ به نجاست است، اینجا یک وجوب فوری«بازاله النجاسه عن المسجد» گریبان او را می گیرد و این واجب اهم است، اهمیت آن هم به لحاظ فوریت آن است. لذا باید مسأله را در جایی فرض کرد که زمان، برای نماز وسعت کافی داشته باشد مثل اینکه دو ساعت بعد از ظهر، وارد مسجد شد و دید مسجد آلودۀ به نجاست است، اینجاست که وجوب ازاله، اهم از وجوب صلاه خواهد بود به لحاظ اینکه وجوب ازاله، فوری است اما نماز، یک وقت وسیعی دارد و چند ساعت تا غروب مانده و انسان می تواند در ساعتهای بعد، نمازش را بخواند. اینجا ما گفتیم: اگر کسی امر به شیء را مقتضی نهی از ضد بداند، می گوید: این نماز، منهی عنه است، نهی متعلق به عبادت هم باطل است، موجب فساد عبادت است، گرچه ما در این معنا در آن بحث، مناقشه کردیم، اما فعلا کاری به این مناقشه نداریم. آیا اگر کسی گفت: امر به شیء مقتضی نهی از ضد نیست اما امر به شیء این اقتضا را دارد که اگر ازاله، متعلق وجوب قرار گرفت، به عنوان یک واجب اهم، دیگر صلاه در حال ازاله ولو اینکه منهی عنه نیست اما مأموربه هم نیست؛ یعنی در این حال معنا ندارد که مولا، هم حکم به وجوب ازاله و هم حکم به وجوب صلاه کند. جمع بین صلاه و بین ازاله امکان ندارد.

تصحیح عبادت از راه ترتب

لا محاله آن کسی که امر به شیء را مقتضی نهی از ضد نمی داند، می گوید: این صلاه ولو اینکه