سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 563

منهی عنه نیست اما مأموربه هم نیست مگر بنابر قول به ترتب که از راه ترتب، مسألۀ امر به صلاه را درست بکنیم، اما آنها که ترتب را مستحیل می دانند مثل خود مرحوم آخوند که در بحث ترتب، قائل به امتناع و استحالۀ ترتب است، از مرحوم آخوند سؤال می کنیم که اگر کسی به جای ازاله، نماز خواند، آیا این نمازش درست است یا نه؟ آنجا ایشان فرمودند: بله، برای اینکه این نماز گرچه امر فعلی ندارد اما این نماز از نظر مصلحت صد درجه ای با سایر نمازها فرقی ندارد، این فقط ابتلائش این است که یک مزاحم اقوائی کنارش وجود دارد اما از نظر خود صلاه، همۀ آن مصالح موجودۀ در سایر نمازها، در این نماز هم وجود دارد. لذا اگر به جای ازاله، نماز بخواند، بنابر اینکه ملاک، کافی باشد و ترتّب هم مستحیل باشد، «تکون صلاته صحیحه».

در ما نحن فیه بنا بر اینکه حرف آخوند را بپذیریم که در مادۀ اجتماع، دو ملاک وجود دارد و چون امتناعی هستیم و جانب نهی را ترجیح می دهیم، می گوییم: نهی فعلی در کار است، نهی فعلی، به درد آدم عالم یا جاهل غیر معذور می خورد اما اگر این جاهل، جاهل معذور شد، این نهی، نمی تواند در رابطۀ با او نقش داشته باشد. پس ملاک نهی، مؤثر در تنجز نهی نشد، فرض این است که ما قبول کردیم که ملاک امر هم وجود دارد، آیا می توانیم بگوییم: اینجا هم مثل مسألۀ صلاه مکان ازاله است؟ بین این دو، چه فرقی وجود دارد؟ آنجا صلاه مکان الازاله روی ملاک امر، اتصاف به صحت پیدا کرد، اینجا هم صلاه در دار غصبی، نسبت به جاهل قاصر، همان حکم را دارد و روی ملاک امر، اتصاف به صحت پیدا بکند. آیا این دو، مثل هم است یا با هم فرق می کند؟

اگر ما ثابت کردیم که این دو، مثل هم است، صلاه مکان الازاله و صلاه در دار غصبی، نسبت به جاهل قاصر، بنابر اینکه هر دو ملاک وجود داشته باشد، مثل هم است، ما ملتزم می شویم به اینکه در مورد جاهل قاصر، اگر از اشکال اول صرف نظر کردیم، نماز درست است، اما اگر گفتیم: از اشکال اول هم که صرف نظر بکنیم، اینجا یک مشکل وجود دارد و ما نحن فیه با صلاه مکان ازاله، با این که در هر دوی اینها، مسألۀ ملاک تحقق دارد، مع ذلک بین اینها فرق وجود دارد. اما اینکه چه فرقی ممکن است بین اینها وجود داشته باشد، یک فرق مهمی مرحوم محقق نائینی بیان کرده اند که باید بررسی بکنیم که آیا این بیان ایشان درست است یا نه؟

خلاصۀ بیان ایشان که در عین حال، توضیح بیان ایشان این است که ایشان می فرماید: در مسألۀ تزاحم، ما دو قسم تزاحم داریم: از یک نوع از آن تعبیر به تزاحم بین الحکمین می کنیم و از یک نوع از آن تعبیر به تزاحم بین المقتضیین و یا بین الملاکین می کنیم که چون ما تعبیر به ملاک کردیم، اسم این نوع دوم را تزاحم بین الملاکین می گذاریم. کلام ایشان را شما به دقت ملاحظه بفرمایید. بعد