سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 566

انقاذ بکند. این چیزی است که به مکلف ارتباط دارد و الا در رابطۀ با امر و حکم و مولای آمر و حاکم، هیچ مسأله ای وجود ندارد اما چون مکلف در مقام عمل، نمی تواند دو غریق را انقاذ بکند، بین این دو انقاذ زید غریق و انقاذ عمرو غریق، از نظر حکم، تزاحم به وجود آمده و باید قواعد باب تزاحم پیاده بشود یعنی مسألۀ اهم و مهم و در صورتی که اهم و مهم نباشد، مسأله، تخییر است. اما اگر مکلف در همین جا قدرت داشت بر اینکه کلا الغریقین را انقاذ بکند و دیگر مسألۀ اهم و مهم مطرح نبود، به مقتضای اطلاق و شمول حکم نسبت به انقاذ هر غریق، بر او لازم بود که بین الانقاذین جمع بکند.

می فرماید: ما از این به تزاحم بین الحکمین تعبیر می کنیم.

ایشان می فرماید: در مسألۀ امر به شیء مقتضی نهی از ضد(صلاه و ازاله) اگر قائل به عدم اقتضا شدیم، گفتیم: امر به ازاله، هیچ اقتضای نهی از صلاه را نمی کند، منتها بین امر به ازاله و امر به صلاه، تزاحم در کار است، آنجا تزاحمش از همین قبیل تزاحم بین الحکمین است که ریشۀ تزاحم، ارتباط به مکلف دارد. مکلف نمی تواند در آن واحد بین ازاله و بین صلاه جمع بکند، لذا اگر فرض کنیم که در یک موردی، تطهیر نجاست مسجد امکان پیدا کرد، خیلی مسألۀ مهمی نبود، می توانست در همان حال نماز هم مثلا شیلنگ آب را بگیرد و نجاست را برطرف بکند و جمع بکند بین ازاله و بین صلاه، و هیچ مشکله و مسأله ای در کار نبود، کسی نمی توانست بگوید: صلاه، مأموربه نیست. کسی نمی تواند بگوید: مسألۀ اهم و مهم مطرح است و حساب ازاله را به عنوان واجب اهم، مطرح کند و نماز را به عنوان واجب مهم. اینها همه ناشی از این است که مکلف در مقام عمل، قدرت بر جمع بین ازاله و بین صلاه ندارد و الاّ امر متعلق به ازاله، از نظر جعل، اطلاق دارد. امر متعلق به صلاه هم اطلاق دارد. هیچ گونه تقییدی در رابطۀ با مرحلۀ جعل، در کار نیست. منتها اشکال ناشی از مکلف است و این مکلف است که روی عدم قدرت برای جمع بین عنوانین، بساط تزاحم را به وجود می آورد. این یک نوع تزاحم است.

خصوصیت تزاحم بین حکمین

قبل از اینکه به نوع دوم برسیم، اثر این تزاحم این است که اگر یک مکلفی جاهل قاصر بود به اینکه ازاله به عنوان واجب شرعی مطرح است که بحث ما هم در جاهل قاصر است، اگر نمی دانست که یکی از احکام شرعیه«وجوب ازاله النجاسه عن المسجد» است، (شاید همین الآن هم بعضی ها توجه به این حکم نداشته باشند) اگر در ذهنش یک چنین معنایی وجود نداشت که چنین حکمی هم در اسلام در رابطۀ با مسجد و احکام مسجد مطرح است، اگر کسی جاهل قاصر بود و با توجه به