سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 572

ملاک امر، مغلوب ملاک نهی است. ملاک نهی، راجح است و ملاک امر، مرجوح است، روی راجحیت ملاک نهی و غالبیت ملاک نهی، حکم را مطابق ملاک راجح، جعل می کند، حکم را مطابق ملاک غالب، جعل می کند. ایشان می فرماید: سؤال ما این است که این ملاک امر که شما می فرمایید:

مغلوب و مرجوح است، آیا معنای مغلوبیت و مرجوحیت این است که ملاک امر، از صفحۀ واقعیت کنار می رود و معدوم می شود یا اینکه ملاک امر معدوم نمی شود، بلکه در مقام مقایسه و در مقام محاسبه، نمی تواند در مقابل ملاک نهی بایستد، بلکه نهی غالب است، ملاک نهی راجح است و روی همین غلبه و رجحان است که حکم بر طبق ملاک نهی، جعل می شود. اگر ملاک وجود دارد، اگر ملاک واقعیت دارد و ما ملاک را برای صحّت عبادت کافی می دانیم و نهی هم به عنوان جهل عن قصور نمی تواند تنجز داشته باشد، پس چرا حکم کنیم به اینکه صلاه در دار غصبی، باطل است؟ برای اینکه از آن اشکال اول صرف نظر کردیم. اشکال اول این بود که بنابر قول به امتناع نمی تواند دو ملاک وجود داشته باشد و حالا که از این اشکال، صرف نظر کردیم، آیا مرجع غالبیت ملاک نهی، به انعدام ملاک امر است یا به مغلوبیت ملاک امر است؟ مغلوبیت: معنایش این نیست که«لیس له واقعیه، لیس له حقیقه»، بلکه معنای مغلوبیت این است که در مقابل ملاک نهی، نمی تواند عرض اندام بکند، اما نه اینکه منعدم است، نه اینکه کالعدم است.

لازمۀ برگشت مقام به بحث تعارض

اینکه ایشان در ذیل کلامش فرمود: مسأله به تعارض برمی گردد، در تعارض، یک ملاک بیشتر واقعیت ندارد. در«اکرم العلماء و لا تکرم الفساق»، در مادۀ اجتماعش که عالم فاسق است، اینطور نیست که دو ملاک وجود داشته باشد و ندانیم که کدام بر دیگری ترجیح دارد، آنجا یک ملاک هست و نمی دانیم آیا آن ملاک، ملاک وجوب است، ملاک امر است یا ملاک نهی؟ اما در ما نحن فیه، شما خودتان اسمش را تزاحم بین المقتضیین و بین الملاکین می گذارید، آیا معنا دارد که ما فرض را تزاحم بین الملاکین قرار بدهیم و در عین حال بگوییم: ملاک مغلوب به علّت مغلوبیت«یصیر منعدما، یصیر کانّه لا یکون هناک ملاک الامر اصلا؟» نمی شود این حرف را بزنیم. ملاک امر هست اما در رابطۀ با جعل حکم وفق این ملاک، نقش مؤثری ندارد و آنکه نقش مؤثر دارد، ملاک نهی است.

حالا که بر طبق ملاک نهی، جعل حکم تحریمی شد، این شخص هم جاهل قاصر است، آن تکلیف تحریمی، نمی تواند گریبان او را بگیرد، از طرفی هم شما در صحّت عبادت، همان واقعیت ملاک را کافی می دانید، چرا این نماز باطل باشد؟ نمازی که واجد ملاک است، نهی نتوانسته هیچ گونه تنجزی