سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 573

داشته باشد، عبادت، «لا محاله یکون صحیحا».

فرق بین مقام و مسألۀ صلاه و ازاله

بعد می فرمایند: ممکن است مرحوم محقق نائینی، بین ما نحن فیه و بین مسألۀ صلاه و ازاله، اینطور فرق بگذارند و بفرمایند: در تزاحم بین المقتضیین بعد از آنی که ملاک امر، مغلوب ملاک نهی شد و در نتیجه، جعل حکم بر طبق ملاک نهی صورت گرفت، وقتی که«لا تغصب» در مقابل «اقیموا الصلوه» قرار می گیرد و ابتداء بین این دو در صلاه در دار غصبی، یک دعوا و جنگی به نظر می رسد، بعد از آنکه ما ملاک نهی را ترجیح دادیم و گفتیم: حکم، در صلاه در دار غصبی بر طبق نهی جعل شده و این تقدّم بر ملاک امر دارد، بازگشتش به این است که وقتی که«لا تغصب» در مقابل «اقیموا الصلوه» واقع می شود، یک تقییدی از ناحیۀ«لا تغصب» به«اقیموا الصلوه» متوجه می شود، در حالی که عکس ندارد؛ یعنی«اقیموا الصلوه» نمی تواند«لا تغصب» را مقیّد بکند چون ما جانب نهی را مقدم داشتیم اما«لا تغصب» یک قیدی به«اقیموا الصلوه» می زند. یعنی امتناعی قائل به تقدیم جانب نهی، وقتی که«اقیموا الصلوه و لا تغصب» را کنار هم می گذارد، معنایش این می شود: «لا تغصب مطلقا، اقیموا الصلوه فی غیر دار غصبیه»، به«اقیموا الصلوه» قید می خورد اما هیچ گونه قیدی به«لا تغصب» نمی خورد.

در تزاحم بین مقتضیین، مسألۀ تقیید نسبت به«اقیموا الصلوه» متوجه است، اما در مسألۀ تزاحم بین حکمین همانطوری که دیروز معنا کردیم، معنای تزاحم بین حکمین این است که آن حکم مجعول از قبل مولا هیچ گونه قید و شرطی ندارد، هیچ گونه مسأله ای ندارد، فقط اشکال در رابطۀ با مکلف است که مکلف نمی تواند بین این دو جمع بکند و اگر می توانست بین این دو جمع بکند، «کان یجب علیه» بدون هیچ گونه مشکلی.

پس ممکن است مرحوم محقق نائینی(ره) بفرمایند: در تزاحم بین مقتضیین، دلیل آن حکمی که ملاکش مغلوب واقع شده، مقیّد می شود به دلیل آن حکمی که ملاکش غالب است. اما در تزاحم بین الحکمین، هیچ گونه تقییدی در کار نیست. دلیل وجوب ازاله، صلاه را مقید نمی کند، کما اینکه عکسش، کاملا روشن است.

اشتراک مقام با مسألۀ وجوب صلاه و ازاله

ایشان می فرمایند: اگر مرحوم محقق نائینی چنین مطلبی را بفرمایند، ما قبول نمی کنیم زیرا