سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 574

همانطوری که در تزاحم بین مقتضیین، تقیید وجود دارد«و لا تغصب»، «اقیموا الصلوه» را مقید می کند به صلاه در غیر دار غصبی، در دلیل وجوب ازاله و وجوب صلاه هم همین معنا را ناچاریم ذکر بکنیم، برای اینکه مولا، مخصوصا مولای عالم به همۀ اوضاع و شرائط، خداوندی که عالم است به علم مطلق، آیا نمی داند که این صلاه در یک زمانی و گاهی مزاحم واقع می شود به یک واجب اهمی، به یک ازاله ای که أهم از این نماز است و در آن شرائطی که نماز، مزاحم واقع می شود به ازاله، این مقدار مسلم است که صلاه مزاحم به ازاله، امر ندارد مگر اینکه کسی مسألۀ ترتب را پیش بکشد.

اما آنهایی که زیر بار مسألۀ ترتب نرفتند مثل خود مرحوم آخوند و اکثر تلامذۀ ایشان، این مقدار را قبول دارند که امر به ازاله ولو اینکه اقتضای نهی از صلاه را نمی کند، اما حداقل این مقدار اقتضا دارد که در حالی که ازاله، مأموربه است، در آن حال صلاه«لا تکون مأمورا بها».

اگر صلاه در یک حالت از دائرۀ مأموربها خارج شد، چاره ای نیست جز اینکه در دلیل«اقیموا الصلوه» تقیید، ملتزم می شویم برای اینکه نمی شود«اقیموا الصلوه» اطلاق داشته باشد و صلاه مزاحم به ازاله، مأموربه باشد. از یک طرف بگویید: صلاه، در حال مزاحمت با ازاله، مأموربه نیست و از طرف دیگر«اقیموا الصلوه» اطلاق دارد. آیا بین این دو می شود جمع کرد یا اینکه لازمۀ عدم تعلق امر به صلاه«فی حال مزاحمه الازاله»، این است که این را از دائرۀ«اقیموا الصلوه» خارج کنیم و اگر بخواهیم از دائرۀ«اقیموا الصلوه» خارجش بکنیم، معنایش این است که در«اقیموا الصلوه» یک تقییدی قائل بشویم. همانطوری که«لا تغصب»، اطلاقش محفوظ می ماند و این اطلاق، سبب تقیید در«اقیموا الصلوه» می شود و«اقیموا الصلوه» را مقید می کند به غیر صلاه در دار غصبی، اینجا هم عین همان مسأله است. دلیل وجوب ازاله النجاسه عن المسجد روی اهمیتی که مسألۀ وجوب ازاله دارد، اطلاق دارد، لازمۀ اطلاقش این است که نمازی که مزاحم با ازاله است، نمی تواند در آن حال مأموربه باشد چون امر به ضدین لازم می آید. وقتی نماز نتوانست مأموربه باشد، پس یک حالت صلاه، یک نماز مخصوص از دائرۀ«اقیموا الصلوه» بیرون آمده و بیرون آمدن یک نوع صلاه، جز با مسألۀ تقیید سازگار نیست؛ یعنی دلیل وجوب ازاله، سبب می شود که«اقیموا الصلوه» معنایش این بشود، «اقیموا الصلوه التی لا تکون مزاحمه للازاله و اما الصلاه التی کانت مزاحمه للازاله التی هی واجب أهم»، چنین صلاتی«لا تکون مأمور بها».

پس اگر مرحوم محقق نائینی(ره) در فرق بین تزاحم بین مقتضیین و تزاحم بین حکمین بفرمایید: در تزاحم بین مقتضیین، تقیید در کار است اما در تزاحم بین الحکمین، تقیید در کار نیست؟ جواب این مطلب این است که در هر دو صورت چاره ای جز التزام به مسألۀ تقیید، نیست.