سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 576

انشا بکند، در«لا تغصب» انشا مطلق است. انشا، انشا بلا قید است برای اینکه در مادۀ اجتماع، مقتضی آن بر مقتضی امر تقدم دارد.

پس تقییدی که در تزاحم بین مقتضیین، تحقق دارد به مرحلۀ انشا برمی گردد اما در تزاحم بین حکمین، به انشا برنمی گردد، انشا، در هر دو اطلاق دارد. هم«اقیموا الصلوه» اطلاق دارد و هم«أزل النجاسه عن المسجد» اطلاق دارد. از نظر انشا و جعل، هیچ گونه تقییدی مطرح نیست. تقیید، مربوط به مرحلۀ فعلیت وجوب اقامۀ صلاه است؛ یعنی این دو حکم انشائی، حالا که می خواهند در خارج پیاده بشوند، «ازل النجاسه» می تواند پیاده بشود اما«اقیموا الصلوه» نمی تواند پیاده بشود. این روی اهمیت، قابل پیدا شدن است اما روی اینکه مزاحم غیر اقوا است، قابل پیاده شدن نیست. پس در حقیقت، در تزاحم بین حکمین، تقییدی که تحقق پیدا می کند، این تقیید در مقام فعلیت است. اما در تزاحم بین المقتضیین، این تقیید مربوط به مقام انشا است.

عدم فارقیت تقییدها بین دو مقام

می گوییم: این حرف را ما قبول می کنیم و این حرف را می پذیریم که اینجا، تقییدش مربوط به مقام انشا است و آنجا در تزاحم بین المقتضیین، مربوط به مرحلۀ فعلیت است اما بحث این است که آیا این مقدار فرق، می تواند در آن حیثی که ما داریم روی آن بحث می کنیم فارق باشد؟ شما می گویید: صلاه مکان الازاله درست است. آیا علّت درست بودن آن، وجود الملاک است یا اینکه علاوۀ بر ملاک، یک حکم انشائی غیری فعلی هم به دنبالش هست؟ وجود یک حکم انشائی غیر فعلی که نمی تواند در صحّت این صلاه نقش داشته باشد، آنچه که در صحت صلاه نقش دارد، آن ملاکی است که این حکم انشائی بر طبق آن جعل شده است.

پس مجرد اینکه در تزاحم بین المقتضیین، مقام انشاء مقید است و در نتیجه، صلاه در دار غصبی حتی یک حکم انشائی وجوبی هم بر طبقش جعل نشده، اما ملاک به قوت خودش باقی است، این سبب نمی شود که ما حکم به بطلان صلاه در دار غصبی بکنیم و فرق بگذاریم، بگوییم: صلاه در دار غصبی حداقل حکم انشائی آن مقید است، «فلا یکون له حکم انشائیّ اصلا» اما صلاه مکان الازاله، حداقل یک حکم انشائی دارد ولو اینکه در مقام فعلیت، به غیر صورت مزاحمت با واجب أهم مقیّد شده. آیا صرف وجود یک حکم انشائی، فارق بین المقامین در صحت و بطلان است یا اینکه آنچه که ملاک است، این است که ملاک الامر وجود داشته باشد؟ و ما فرض کردیم و خود شما فرض کردید که ملاک امر، حالت مغلوبیت دارد نه حالت انعدام و معدومیت. اگر حالت معدومیت می داشت، البته