سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 580

مستحب، یکی واجب باشد و دیگری مباح باشد، و حتی اگر یکی واجب باشد و دیگری مکروه آن هم امکان پذیر است. اما اگر یکی واجب و دیگری حرام باشد و در عین حال متلازم با هم باشند این نمی شود. لذا در آن بحث گفتند: ما قبول داریم که ترک الازاله، ملازم با صلاه است، و ترک الصلاه ملازم با ازاله است. اما اگر ازاله واجب شد، معنایش این نیست که ترک الصلاه هم وجوب داشته است بلکه معنایش این است که ترک الصلاه، یک حکم لزومی منافی با وجوب نداشته باشد، اما اینکه حتما باید عین همان حکم احد متلازمین در ملازم دیگر هم وجود داشته باشد، ایشان می فرمودند: نمی شود.

روی این مبنا اینجا هم همینطور است، ضحک با انسان متلازم هستند. ضحک به عنوان عرض خاص مطرح است و معروضش خصوص انسان است. لذا چطور می شود که دو حکم لزومی متضاد با هم وجود داشته باشد«اکرم کل انسان و لا تکرم کل ضاحک؟» در نتیجه، این صورت هم از محل نزاع در اجتماع امر و نهی خارج است، لکن خروجش عکس صورت اول است، آنجا جوازش مسلّم است، اینجا عدم جوازش مسلّم است. این مطلبی است که در آن دورۀ گذشته ای که ما بحث می کردیم به همین کیفیّت این صورت تساوی را مطرح کردیم و پذیرفتیم.

فرق بین تکلیف محال و تکلیف به محال و ارتباط آن با مقام

لکن به نظر می رسد در آن مسأله ای که گذشت، که بعضی ها در ما نحن فیه قید مندوحه را شرط می دانستند، و می گفتند: اگر یک جایی مندوحه ای وجود نداشته باشد، (یعنی مکلف در غیر دار غصبی نتواند نماز بخواند) این از محل نزاع بیرون است که مرحوم آخوند و ما هم پذیرفتیم، در جواب اینها اینطور فرموده اند که مسألۀ مندوحه و عدم مندوحه، راجع به متعلق تکلیف است، راجع به مکلف به است، و ما در مسألۀ اجتماع امر و نهی روی محالیّت خود تکلیف بحث می کنیم، نه روی محالیّت مکلف به، و به تعبیر ایشان: ما در مسألۀ اجتماع امر و نهی روی«تکلیف محال» بحث می کنیم، که«محال» صفت برای خود تکلیف باشد، اما آنجایی که مندوحه وجود ندارد، آنجا مکلّف به ممتنع است، مکلف به محال است. درست است اگر ما جزو اشاعره نباشیم که نیستیم، و تکلیف به محال را برای مولا قبیح بدانیم، و قبیح را برای مولا ممتنع بدانیم، تکلیف به محال هم خود تکلیف محال می شود اما در عین حال، این«تکلیف محال» محل بحث ما نیست، آنجایی که منشأ محالیّت تکلیف، محالیّت مکلف به باشد، این از بحث اجتماع امر و نهی بیرون است. بحث اجتماع امر و نهی متمرکز و متمحض در نفس کار مولاست، که آیا مولا می تواند دو عنوانی را که می داند این