سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 581

دو عنوان محل تصادق دارند، مادۀ اجتماع دارند، یکی را متعلق امر و دیگری را متعلق نهی قرار بدهد یا نمی تواند؟ بحث روی این متمرکز است. اگر روی این تمرکز پیدا کرد، و دیگر وجود مندوحه و عدم مندوحه نتوانست در محل بحث ما فرقی ایجاد کند. چرا ما در متساویین این بحث را پیاده نکنیم؟ چه اشکالی دارد؟

انسان و ضاحک ولو اینکه متلازم با هم هستند، اما همان عبارتی که ما در محل نزاع ذکر کردیم اینجا را هم شامل می شود، و ملاک نزاع در اینجا هم وجود دارد. عبارتی که در محل نزاع ذکر شد این بود که عنوانین متصادقین فی واحد باشد، معنای متصادقین فی واحد این نیست که مادۀ افتراق داشته باشد، اثبات شیء نفی ما عدا نمی کند، و عبارت دو عنوان متصادق فی واحد مفهوم ندارد. همان طوری که در عام و خاص من وجه، عنوانین متصادقین فی واحد وجود دارد، آیا انسان و ضاحک عنوانین متصادقین فی واحد نیستند؟ اینها عنوانین متصادقین فی واحد هستند. این عبارت که مفهوم ندارد، متصادقین باشند و مادۀ افتراق هم داشته باشند. آن حیثی که در امتناع اجتماع مطرح است، آن تصادق داشتن است نه مادۀ افتراق داشتن. مادۀ افتراق داشتن نقشی ندارد. لذا خود همین عنوان مورد بحث، شامل متساویین هم می شود، و علاوه ملاک هم در اینجا وجود دارد.

شما بگویید: این بالاتر از این نیست مثل همان مسألۀ گذشته، آنجایی که مندوحه وجود ندارد، یعنی تکلیف به محال لازم می آید، نمی شود که کسی انسان را اکرام کند و ضاحک را اکرام نکند. اکرام انسان، قابل اجتماع با عدم اکرام ضاحک نیست، امکان ندارد، ولی این عدم امکان مربوط به متعلق است، مربوط به مکلف به است، مربوط به این است که«لا یقدر المکلف ان یکرم الانسان و لا یکرم الضاحک» فرض این است که این در محل بحث ما هیچ گونه نقشی ندارد. محل بحث ما در رابطۀ با مولاست، و در رابطۀ با تعلق امر و نهی با قطع نظر از اینکه مکلف قدرت دارد یا ندارد ولو قدرت هم نداشته باشد، آن عدم قدرت، تکلیف به محال درست می کند. بحث ما در تکلیف به محال نیست.

بحث ما در«تکلیف محال» است، که نفس کار مولا محال باشد. در حقیقت ما اینطوری بحث می کنیم که آیا یک کسی می تواند یک جسمی را در آن واحد هم تبییض کند و هم تسوید کند؟ قائل به امتناع اجتماع می گوید: تعلق امر و نهی، یک چنین حالتی را دارد، یک چنین موقعیتی را دارد اما آن کسی که اجتماعی است، می گوید: چنین حالتی وجود ندارد.

علت دخول متساویین در محل نزاع

لذا به نظر می رسد برخلاف آنچه که در دورۀ گذشته در رابطۀ با این مسأله بحث کردیم، و عرض