سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 582

کردیم نظریّه مرحوم آخوند هم در متلازمین چیست، ظاهر این است که متساویین هم داخل در محل بحث است. هم عنوانی که در محل بحث اخذ شده است شامل متساویین است، و هم ملاک بحث ما شامل متساویین می شود ولو روی قول ما که مخالف با اشاعره هستیم چنین مسأله ای پیاده نمی شود، لکن بحث در پیاده شدن مسأله نیست، بحث در اصل این مسأله است. ممکن است مسألۀ اجتماع امر و نهی فرضا هیچ مصداق خارجی هم نداشته باشد، اما از جهت علمی و بحثی قابلیّت بحث دارد.

(سؤال... و پاسخ استاد): اگر نظرتان باشد، ملاک در بحث حمل اوّلی ذاتی، اتحاد مفهومی است، بعضی ها می گویند: «الانسان حیوان ناطق»، حملش اولی و ذاتی نیست، برای اینکه مفهوم انسان، غیر از مفهوم حیوان ناطق است. انسان با حیوان ناطق اتحاد ماهوی دارد، یعنی ماهیّت انسان، همین حیوان ناطق است. در عین اینکه ماهیّت انسان، همین حیوان ناطق است، اما در عین حال گفتند:

حیوان ناطق، مفهوما غیر انسان است. شاهدش هم این است که اگر شما مرتب انسان را تعبیر کنید، عرف این معنی انسان را می فهمند، اما اگر بگویی: «حیوان ناطق»، می گویند: این آقا دارد قرآن می خواند! نمی فهمند که«حیوان ناطق» همان انسان است. این دلیل بر این است که این دو مفهومشان متغایر با هم است. تازه در انسان و حیوان ناطق اگر مسأله اینطور شد، در انسان ضاحک دیگر به طریق اولی است، برای اینکه ضاحک، عرض انسان است، منتها عرض خاص است و انسان، معروض برای ضاحک است، و الا ضحک نه به عنوان جنس و نه به عنوان فصل در ماهیّت انسان دخالت ندارد. خود من و شما هم که همۀ این چیزها را بحمد الله در منطق خوانده ایم، از شنیدن کلمۀ انسان، به حیوان ناطق منتقل نمی شویم، تا چه رسد به اینکه از شنیدن کلمۀ انسان به ضاحک انتقال پیدا کنیم. هیچ تردیدی نیست در اینکه ضاحک و انسان دو عنوانی است که در عالم عنوانیّت، تغایر دارند، اما در عالم تصادق کاملا متحد هستند، و نسبت بین اینها تساوی است، لکن در رابطۀ با خارج، تساوی دارند، و ما فرض کردیم مثلا امر و نهی در محدودۀ عناوین است، مربوط به مفاهیم است، لذا هیچ تردیدی نیست که مفهوم انسان غیر مفهوم ضاحک است.

عدم مفهوم برای عنوان«المتصادقین فی واحد»

عرض کردیم که«المتصادقین فی واحد» که در عنوان محل بحث اخذ کردیم مفهوم ندارد و معنایش این نیست که در یکجا تصادق داشته باشند و در جای دیگر نداشته باشند. این نداشتن تصادق در جای دیگر، دخالتی در محل نزاع ندارد. قائل به امتناع هم که امتناعی می شود، روی تصادق، امتناعی می شود، نه روی عدم تصادق در غیر آن واحد. لذا هم عنوان محل بحث متساویین