سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 593

مقدور است، این تعلق قدرت بالواسطه، در تعلق تکلیف، کافی است و لازم نیست که آن متعلق تکلیف، مقدور بلا واسطه باشد، اگر به صورت فعل تسبیبی و فعل تولیدی بود که سببش مقدور بلا واسطه است، و مسبب آن، مقدور مع الواسطه، ایشان می فرماید: ما در این قبیل موارد مسألۀ توجه تکلیف را منع نمی کنیم. ما می گوییم: مانعی نیست که تکلیف در اینجا توجه پیدا بکند. افعال تولیدیه و تسبیبیه هم مثل سایر افعال، مقدور بلاواسطه می شود متعلق تکلیف مولا قرار بگیرد لکن ما عقیده داریم که در افعال تولیدیه و تسبیبیه ولو اینکه به حسب ظاهر دلیل و به حسب ظاهر عبارت مولا، حکم روی مسبب رفته است، لکن به حسب باطن، حکم روی سبب است، حکم روی همان مقدور بلاواسطه است.

به عبارت دیگر: نمی خواهیم بگوییم که در افعال تولیدیه اصلا تکلیف جایز نیست، بلکه جایز است، صورتا هم تکلیف به مسبب متعلق شده است لکن در باطن، تکلیف به همان سبب متعلق می شود، همان چیزی که بدون واسطه تحت اراده و اختیار مکلف قرار می گیرد، و قدرت مکلف بلاواسطه به آن تعلق می گیرد.

با توجه به این مقدمه، ایشان می فرمایند که آن عام و خاص من وجهی داخل در محل نزاع اجتماع امر و نهی است که این عموم و خصوص من وجه مربوط به مسبب نباشد، اگر مربوط به مسبب بود اما در رابطۀ با سبب عموم و خصوص من وجه نبود، ما این را داخل در محل نزاع نمی دانیم.

به عبارت دیگر: بعضی از تکالیف چه در باب اوامر و چه در باب نواهی، صورتا به مسبب متعلق شده، مسبب هم فعل مکلف است، اما فعل مع الواسطۀ مکلف است مقدور مع الواسطۀ مکلف است، و ما به حسب ظاهر می بینیم که نسبت این دو مسبب عموم و خصوص من وجه است، لکن روی آن مبنایی که داریم، که در مسببات، تکلیف به حسب حقیقت مربوط به اسباب است، و متعلق واقعی، عبارت از سبب است، و در رابطۀ با سبب، می بینیم عموم و خصوص من وجه وجود ندارد، ما اینجا را خارج از محل نزاع اجتماع امر و نهی می دانیم، مثل همین مثال«اکرم العالم و لا تکرم الفاسق» لکن روی یک بعد دیگرش، نه روی آن بعدی که در قید اول صحبت کردیم بلکه روی آن بعدی که مربوط به آن قید دوم است.

ایشان می فرماید: در«اکرم العالم»، اکرام، یک فعل تسبیبی است، یک فعل مسببی است. آنچه که در اختیار مکلف است، مثلا این است که اگر عالمی از در مجلس وارد شد، انسان در مقابل او به قصد تعظیم، بایستد. این قیام و برخاستن به قصد تعظیم«سبب لتحقق الاکرام، و سبب لتحقق اکرام العالم»،