سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 595

با هم پیدا کرده اند اما عنوان مقولی و واقعیت مقولی هر جزئی از این مرکب، در جای خودش محفوظ است، مثل صلاه در دار غصبی، که صلاه از یک مقوله است، و غصب از مقولۀ دیگر، و ارتباط بین این دو، و ترکیب بین این دو به کیفیتی نیست که صلاه از حیثیت صلاتی خودش و استقلال صلاتی خودش دست برداشته باشد و یا غصب از حیثیت غصبی و از استقلال غصبی خودش دست برداشته باشد. ما که تعبیر به مادۀ اجتماع می کنیم، یعنی اینجا یک جایی است که این دو کنار هم نشسته اند، و با هم جمع شده اند، نه اینکه هر کدام حیثیت خودشان را از دست داده باشند. اما ترکیب اتحادی معنایش این است که اجزاء مرکب، استقلال خودشان را از دست می دهند، حیثیت و عنوان خودشان را از دست می دهند، و یک مطلب سومی تحقق پیدا می کند، دیگر برای اجزاء استقلالی وجود ندارد.

ایشان می فرماید که در مسألۀ اجتماع امر و نهی ما باید این شرط را ذکر بکنیم، که این دو عنوانی که بین آنها عموم و خصوص من وجه است در مادۀ اجتماع، ترکیب آنها ترکیب انضمامی باشد، تا تعدد مقوله محفوظ بماند اما اگر ترکیب آنها ترکیب اتحادی شد، این از محل بحث خارج است. در همین مسألۀ غصب ایشان مثال می زند، می فرماید: صلاه در دار غصبی ترکیب در مادۀ اجتماعش ترکیب انضمامی است نه ترکیب اتحادی. اما یک مثال دیگری در همین رابطه می توانیم ذکر کنیم که ابتداء به نظر می آید که آن هم مثل صلاه در دار غصبی است، در حالی که خارج از محل نزاع است، و آن این است که اگر فرض کنیم مولا بگوید: «اشرب الماء»، و از آن طرف هم بگوید: «لا تغصب»، اینجا«اشرب الماء و لا تغصب» دو مثال پیدا می کند، یک مثالش مثل صلاه در دار غصبی محل بحث ماست، و آن این است که انسان برود در خانۀ غصبی و شرب ماء بکند. شرب ماء در خانۀ غصبی مثل صلاه در دار غصبی داخل در محل نزاع است. اما اگر این«اشرب الماء و لا تغصب» بخواهد اینگونه مادۀ اجتماع پیدا کند، که او برود یک مائی که خود آن ماء غصبی است را شرب کند، اینجا هم ابتداء به نظر می آید که هم با«اشرب الماء» از یک طرف موافقت شده است، و هم با«لا تغصب» از یک طرف مخالفت شده است. اگر در مقابل«اشرب الماء و لا تغصب» رفت یک آب غصبی را شرب کرد، ابتداء مثل همان صلاه در دار غصبی به نظر می رسد، لکن ایشان می گویند: این از محل نزاع بیرون است، برای اینکه ترکیب متعلقین در شرب ماء غصبی ترکیب اتحادی است. همین را که دارد شرب می کند «یکون مغصوبا و نفس هذا المشروب یتصف بانّه مغصوب»، می فرماید: اینجا ترکیب، ترکیب اتحادی است یعنی اینجا نمی توانیم حیثیت غصب را جداگانه، و حیثیت شرب الماء را جداگانه فرض کنیم، و ترکیب بین اینها را یک ترکیب انضمامی قائل شویم، بلکه چون ترکیب آنها ترکیب