سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 6

ایشان می فرماید: این عنوان شما، لازمه اش این است که، اراده از ردیف مقدمات خارج شود، و در دائرۀ ذی المقدمه قرار بگیرد. برای این که شما این طوری تعبیر می کنید، می گویید: این عمل مثلا شرب مسکر از باب مثال، شرب مسکر مبغوض مولا نیست، فی نفسه آن چه که مبغوض مولا است، شرب مسکری است که از اراده و اختیار صادر شده باشد. برخلاف آن قسم اول که مثلا عبارت از قتل است. قتل خودش مبغوض مولا است، حالا می خواهد«عن اراده» یا«عن غیر اراده» باشد، لذا در موارد قتل خطأی هم، می بینیم کفاره در کار است. از باب مثال، چرا در قتل خطأی کفاره وجود دارد، با این که این قاتل بیچاره هیچ«اراده القتل» نداشته است، مع ذلک می گوید: کفاره است، این به لحاظ این است که خود قتل به«ما هو قتل» مبغوض مولا است، به لحاظ ارزش و حرمتی که مولا برای نفسهای محترمه قائل است.

اما در باب شرب مسکر، مسأله این طور نیست، آن شرب مسکری مبغوض است برای مولا که صادر«عن الاراده و الاختیار» باشد، اگر شما برای مسألۀ اراده در اصل مبغوضیت شرب مسکر حساب باز کردید، دیگر چرا اراده را در ردیف مقدمات می آورید. اراده باید در ردیف خود ذی المقدمه باشد. باید اراده بنابراین که تکلیف به آن متعلق است، در دائرۀ حرمت نفسی نقش داشته باشد، نه در ردیف سایر مقدمات، بگوییم این حسابش با سایر مقدمات فرق می کند، این روی اسبقیت و اقدمیت، ارتباطش با حرام غیر از ارتباط سایر مقدمات است. لذا خلاصۀ اشکال امام بزرگوار به استاد بزرگوارشان به این برمی گردد که لازمۀ عنوانی که شما برای قسم ثانی از اقسام افعال محرمه ذکر کردید، این نیست که شما، برای اراده یک حساب مقدمیت باز کنید و بر فرض تعلق تکلیف اراده یک حرمت غیریه، تنها روی اراده بیاورید. اراده را باید روی این بیان در ردیف حرام نفسی و اصل محرم و فعل محرم قرار دهیم. لذا این اشکال را ایشان به استاد بزرگوار خود دارند.

بیان استاد در رد اشکال امام به مرحوم محقق حائری

لکن این مناقشۀ امام بزرگوار به استاد خود قدری به نظر ناتمام می رسد، چرا؟ برای این که، اگر اراده در مبغوضیت فعل حرام دخالت داشت، ببینیم نحوۀ مدخلیتش چطور است؟ یک وقت مولا می گوید: شرب مسکر و ارادته اینها مجموعا یک محرم هستند. اگر چنین گفت، شما می گویید: اراده با خود شرب مسکر چه فرق می کند؟ شرب مسکر و ارادۀ شرب مسکر هر دو به عنوان جزئیت، داخل در حرام نفسی اند. اما ایشان چنین تعبیری در عنوان قسم ثانیه افعال محرمه ذکر نکردند. ایشان این طور تعبیر کرد، «شرب المسکر الصادر عن اراده». اگر این طوری تعبیر شد، آیا اراده داخل در