سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 605

نقش مقدمات اراده در باب اراده تکوینی

اگر بخواهیم مسأله را یک مقدار روشن تر مطرح کنیم به این کیفیت مطرح می کنیم: می گوییم: در باب ارادۀ تکوینیّه، (فعلا کاری به شرعیات نداریم) در اراده های تکوینی که متعلق به یک مرادی می شود و اضافۀ به مراد پیدا می کند، آیا در تعلق ارادۀ تکوینی به مراد، می توانیم این معنا را حتی احتمال بدهیم که هیچ گونه مقدّمه ای و هیچ امری به نام مبادی اراده در تحقق این اراده، نقش ندارد؟ یعنی اینکه شما اراده کردید آمدن در جلسۀ درس و شرکت در جلسۀ درس را، هیچ جهتی موجب این معنا نشده که شما اراده کنید حتی اولین مبدأ از مبادی اراده که از آن تعبیر به تصور می کنیم یا از آن تعبیر به التفات نفس می کنیم؟ (تصور و التفات نفس و وجود ذهنی اینها همه یک معنی دارد) آیا می شود بدون اینکه اصلا در ذهنش به آن مقصد و مراد خودش توجه پیدا کرده باشد مثل آمدن انسان به جلسۀ درس مثل آوردن یک مغمی علیه به جلسۀ درس باشد؟ همانطوری که اگر یک مغمی علیه را بیاورند در جلسۀ درس بعلت اغماء نه التفاتی به این معنا برایش پیدا شده نه تصدیق به فائده ای در او پیدا شده، بگوییم: چه مانعی دارد که یک انسان متوجه و یک انسان هوشیار و یک انسان با اراده بدون اینکه ذهنش التفات پیدا کرده باشد به شرکت در جلسۀ درس، بدون اینکه تصور کرده باشد شرکت در جلسۀ درس را، بدون این مقدمه، اراده برایش پیدا شده؟ آیا می شود انسان باور بکند که حتی در مسألۀ تصدیق به فائده که دومین مبدأ از مبادی اراده است، اراده بعد از التفات نفس به یک شیء تعلق بگیرد، بدون اینکه انسان برای آن شیء هیچ گونه مزیّتی قائل باشد، بدون اینکه فائدۀ آن شیء را تصدیق کرده باشد، بدون اینکه شیء را برای رسیدن به آن فائده متعلق ارادۀ خودش قرار داده باشد، یعنی به صرف اینکه شیء مراد، در ذهن انسان آمد همین کافی باشد برای تعلق اراده و توجه اراده به آن شیء مراد؟ این یک مطلبی است غیر ممکن.

البته بحث در مبادی اراده از نظر اینکه چند مبدأ لازم دارد، مورد بحث است لکن آن مبادی اوّلیه اش مثل مسألۀ تصور و التفات و مثل مسألۀ تصدیق به فائده و شاید بعضی از مقدمات دیگر اینها یک مسائل بیّن و مسائل روشنی است که با نبودن اینها معنا ندارد ارادۀ تکوینیّه تحقق پیدا بکند و تعلق به شیء مراد بگیرد. وجدان و بداهت، بین عمل ارادی و غیر ارادی، فرق قائل است. انسانی که به ارادۀ خودش دستش را حرکت می دهد و انسانی که به علت معلولیت دست را حرکت می دهد«من غیر اختیار» این واضح و بدیهی است که این دو حرکت فرق می کند. آن حرکت ارادی با مبادی، تحقق پیدا می کند، اما این حرکت غیر ارادی بدون مبادی تحقق پیدا می کند.