سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 606

قدرت و خلاقیت انسان در توجه به مبادی اراده

یک نکته ای در اینجا هست و آن این که گاهی از اوقات انسان فکر می کند که مثلا این افرادی که در حال سخن گفتن هستند و مخصوصا خیلی سریع و مسلسل وار صحبت می کنند، چطور می شود که هر کلمه ای که از دهان اینها بیرون می آید و بر زبانشان جاری می شود، مسبوق به اراده باشد، اراده اش هم دارای مبادی و مقدمات باشد؟ یعنی یک کلمه ای که این متکلم می گوید، هم اراده و هم مبادی اراده همه در آن تحقق داشته باشد. او کی فرصت می یابد که اصلا فکر کند و تصور کند و تصدیق به فائده برای هر لفظی پیدا بکند و با اراده آن لفظ صادر بشود؟ ممکن است در ذهن انسان یک چنین مطلبی بیاید لکن واقعیت مسأله این است که این عنایت الهی است که نسبت به نفس انسانی این حالت خلاقیت را خداوند عنایت کرده و این در حقیقت یک تبلوری است از قدرتی که خداوند به انسان عنایت کرده که تمامی این الفاظ را مسلسل وار صحبت می کند، بر زبان جاری می کند و تمام اینها هم مسبوق به اراده است و ارادۀ هر کدام هم دارای مبادی است و حداقل آن دو مبدأ اولی که عبارت از التفات نفس و تصدیق به فائده باشد قطعا در آن وجود دارد اما روی عنایت الهی، خداوند این قدرت را به انسان داده که مسلسل وار مرتب اراده کند و الفاظ را پشت سر هم یکی پس از دیگری بدون هیچ گونه فاصله بیان بکند و لذاست که اگر در کلام یک سخنران که مسلسل وار صحبت می کند، یک کلمه اگر بر خلاف واقع وجود داشته باشد، یک کلمه در بین یک ساعت صحبت، همان کلمه به حساب این متکلم گذاشته می شود و گفته می شود که او«عن اختیار و اراده» این کلمه را بیان کرده ولو یک کلمه در بین ده ها هزار کلمه ای که در یک سخنرانی یک ساعته، مطرح می شود و القاء می شود روی همان یک کلمه تکیه می شود و آثار بر آن بار می شود و به عنوان یک اقرار و یک اعتراف و امثال ذلک اثر روی او ترتب پیدا می کند.

پس هیچ تردیدی نیست که هر کجا یک عمل ارادی اعم از قول، اعم از فعل، اعم از کتابت و امثال ذلک تحقق پیدا می کند، ناشی از یک مقدماتی است که حداقل آن مقدمات عبارت از التفات نفس و تصدیق به فائدۀ آن شیء مراد است.

نقش مبادی در اراده تشریعی

همانطور که در ارادۀ تکوینی، مسأله این طور است، در ارادۀ تشریعی هم مسأله این طور است.

ارادۀ تشریعی معنایش این است که«الله تعالی بعثنا الی عدّه امور و زجرنا عن عدّه امور» و به تعبیر