سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 67

همه آن را انکار کردیم، هم مقدمیّت را و هم اتحاد در رتبه را. بالاخره این مرحله اولی از مراحل ثلاثۀ قول به اقتضا، ناتمام ماند.

انکار قول به ملازمه

اگر ما این مرحله را بپذیریم، و از همه مسائل گذشته، صرف نظر کنیم و قبول کنیم که«ترک الصلاه مقدمه للازاله، عدم احد الضدین مقدمه لفعل الضد الاخر» نوبت می رسد به مرحلۀ ثانیه که حالا که مقدمیّت ثابت شد، باید در باب مقدمه قائل به وجوب مقدمه شویم، یعنی ملازمه بین وجوب ذی المقدمه و وجوب مقدمه را بپذیریم، برای این که اگر این معنا پذیرفته نشود، ازاله وجوب دارد، ازاله به عنوان ذی المقدمه، متصف به وجوب است، اما ترک الصلاه چرا اتصاف به وجوب داشته باشد ولو این که مقدمیّت دارد؟ اما اگر در بحث مقدمه واجب قائل به ملازمه نشویم که قائل هم نشدیم، برخلاف مرحوم آخوند و همه قائلین به ملازمه، اینجا هم اگر ملازمه کنار رود ولو این که ترک الصلاه، مقدمیّت برای فعل ازاله داشته باشد، و فعل ازاله هم به عنوان ذی المقدمه، وجوب داشته باشد، اما این چه ربطی به ترک الصلاه دارد؟ چه ربطی به وجوب مقدمه پیدا می کند؟ پس مرحله دوم هم مرحله وجوب مقدمه واجب است که اگر کسی این مرحله را نپذیرد ولو این که صغرای مقدمیّت را قبول کند، مع ذلک نمی تواند به نتیجه برسد. پس مرحله دوم هم در حقیقت مبنایی است، مبتنی بر بحث مقدمه واجب و قول به ملازمه است. منکر ملازمه نمی تواند از این طریق قائل به اقتضا شود.

اما مرحله سوم، فرض کنیم که دو مرحله اول را پذیرفتیم. مقدمیّت ترک صلاه را برای فعل ازاله پذیرفتیم. در بحث مقدمه واجب هم قائل به ملازمه شدیم و گفتیم: اگر روی ملازمه عقلیه، ذی المقدمه، وجوب پیدا کرد، مقدمه هم واجب است، باز هم مطلب تمام نمی شود، برای این که ثابت می شود که«ترک الصلاه» به عنوان مقدمه برای فعل ازاله«یکون واجب» مدعای قائل به اقتضا این نبود که«ترک الصلاه یکون واجب» او یک مطلب بالاتری را ادعا می کرد، می گفت: «فعل الصلاه یکون محرّم» امر به شیء مقتضی نهی از ضد است نه این که امر به شیء مقتضی وجوب ترک ضد است.

اگر مدعا این بود که امر به شیء مقتضی وجوب ترک ضد است، با این دو مرحله ای که گذشت، این مدعا ثابت می شد. لکن مدعا یک مطلب بالاتری است و آن این است که امر به شیء مقتضی نهی از ضد است، مقتضی حرمت صلاتی است که آن صلاه ضد ازاله است. پس این هم یک مرحله است.