سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 74

ما این حرف را هم نمی پذیریم، چرا؟ برای این که در باب امر و نهی، می بینیم که در هیچ مرحله ای بین اینها اشتراک وجود ندارد، نه در مرحلۀ هیئت و ماده و نه در مقام ملاک و علت در هیچ یک از این مراحل ثلاثه بین امر و نهی اشتراکی وجود ندارد.

ملاکات احکام از نظر عدلیه

اما از نظر ملاک آن طوری که اکثر عدلیه معتقد هستند، آن هم درصدی نود و نه واجبات، می گویند که واجبات، مشتمل بر یک مصالح ملزمه در فعل واجب هستند. اگر صلاه را شارع ایجاب می کند، معنای آن این است که صلاه دارای یک مرتبه و یک درجه ای از مصلحت است که آن مقدار و مرتبه«لازمه الاستیفاء» است. یعنی دارای مثلا صد درجه مصلحت است، که صد درجه مصلحت چیزی نیست که بتوان از آن اغماض کرد، حتما باید مکلف این صد درجه مصلحت را استیفا کند و به دست بیاورد، پس ملاک در باب واجبات اشتمال بر مصلحت ملزمۀ«لازمه الاستیفاء» است، و ملاک در باب محرمات اشتمال بر مفسدۀ«لازمه الاجتناب» است. وقتی که شرب خمر منهی واقع می شود، معنای آن این است که شرب خمر دارای یک مفسدۀ کامله ای است که حتما باید از این مفسده، مکلف اجتناب کند و دوری و تحرز پیدا کند. پس ملاک در باب محرمات، اشتمال آن محرمات بر مفسدۀ«لازمه الاجتناب» است.

تغایر ملاک در واجب و حرام

این جا بحث در این است که اگر نماز دارای یک مصلحت«لازمه الاستیفاء» شد، معنای آن چیست؟ معنای آن این است که ترک نماز هم یک مفسدۀ«لازمه الاجتناب» دارد. یا این که نه اگر کسی خدایی نکرده نماز را ترک کرد آن مصلحت«لازمه الاستیفاء» از کف او رفته است و نصیب او نشده است. نه این که به جای مصلحت«لازمه الاستیفاء» یک مفسدۀ«لازمه الاجتناب» جای آن را پر کرده است، اینها با هم ملازمه ندارند، یک شیء اگر صد درجه مصلحت داشت، معنایش این است که اگر انجام نگیرد، این صد درجه مصلحت نصیب انسان نشده است، اما به جای او صد درجه مفسده هم جانشین او شده است، این معنا را از کجا به دست بیاوریم؟

در محرمات هم همین طور است، اگر کسی خدای نکرده شرب خمر نکرد، یعنی بحمد الله شرب خمر نکرد، چه مسأله ای به وجود آمده است، مسأله این است که مفسدۀ«لازمه الاجتناب» گریبان این را نگرفته است. اما آیا به جای مفسده یک مصلحتی به جیب تارک شرب خمر رفته