سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 80

نیاز به اقامۀ دلیل بر ملازمه هست. بالاترین مراتب لزوم همین«لزوم بیّن بالمعنی الاخص» است.

از کلام ایشان استفاده می شود که در امر به شیء و در وجوب شیء نسبت به منع از نقیض و نهی از ضد عام یک چنین لزوم بیّن«بالمعنی الاخص» وجود دارد. یعنی وقتی که انسان وجوب و لزوم تحقق یک شیء را تصور کرد، از لفظ همین تصور، انتقال پیدا می کند، به این که ترک این شیء محرم و منهی عنه است. به مجردی که وجوب صلاه تصور شد، ذهن انتقال پیدا می کند به این که ترک صلاه«یکون محرم منهی عنه» لذا به این کیفیت ایشان می فرماید، امر به شیء از راه دلالت التزامیه اقتضاء این معنا را می کند و مبنای آن هم همین بالاترین مصداق اتم لزوم است که لزوم بیّن«بالمعنی الاخص» است. آیا این فرمایش به این کیفیت قابل مناقشه است یا قابل مناقشه نیست؟

اشکالات بر کلام محقق نائینی(ره)

«لقائل أن یقول» که این معنا را نمی پذیریم، وجدان برخلاف این معنا شهادت می دهد. آیا هرکجا که وجوب یک شیء را تصور می کنیم بلافاصله ذهن انتقال به حرمت ترک پیدا می کند؟ یک نوع ملازمۀ دائمیه در این جا تحقق دارد که معنای آن عدم انفکاک است، یعنی هیچ گاه نمی شود، که شما وجوب یک شیء را تصور کنید و ذهن شما انتقال به حرمت ترک پیدا نکند، آیا وجدانا وقتی که در فقه مسائلی را مورد بحث قرار می دهیم که آیا فلان شیء«واجب أم لیس بواجب؟» به مجردی که کلمۀ وجوب را می شنویم، آیا ذهن انتقال به حرمت ترک پیدا می کند، یا این که اصلا و نوعا ترک این شیء در ذهن نمی آید؟ خود موضوع ترک در ذهن منعقد نمی شود تا نوبت به حکم آن برسد، که عبارت از حرمت و عبارت از منع است.

وجوب یک حکمی است در رابطۀ با ایجاد فعل، مگر هرکجا بحث از ایجاد مطرح است، بحث از لزوم ایجاد مطرح است، باید ذهن انسان انتقال به ترک هم پیدا کند و ترک را هم ممنوع و محرم ببیند؟ وجدانا چنین ملازمۀ دائمیه تحقق ندارد. البته گاهی از اوقات یا بیش از گاهی از اوقات این انتقال هست، اما در باب لزوم بیّن«بالمعنی الاخص» باید یک نحوه انتقال دائمی تحقق داشته باشد، حتی در یک مورد هم انفکاک وجود نداشته باشد، آیا وجدانا مسأله به این کیفیت است که هرکجا که صحبت از وجوب می شود در ذهن انسان مسألۀ حرمت ترک هم منقدح است، و حرمت ترک هم در ذهن انسان آمده است، وجدانا خود انسان که ملاحظه می کند می بیند مسأله به این کیفیت نیست.

ثانیا حرف دیگری مطرح است و آن این است که می خواهید بگویید که در مقام تصور، این ملازمه تحقق دارد، وقتی وجوب را تصور می کنید، امر به شیء را تصرف می کنید، در ذهن مسألۀ