سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 87

است، بحث ما روی امر و نهی است، امر به شی مقتضی نهی از ضد است یا نه«بعث الی الشی» مقتضی زجر از ضد است؟ چه در ناحیۀ ضد خاص و چه در ناحیۀ ضد عام، بحث روی امر و نهی است، لکن در عین حال بررسی موقعیت اراده هم برای تکمیل بحث و روشن تر شدن بحث مانعی ندارد.

ارادۀ تکوینی و تشریعی

لذا در جواب این توهم این طور گفته می شود، که شما این اراده ای را که می خواهید در«ما نحن فیه» در حقیقت اقتضا را بر آن پیاده کنید، آیا مقصود شما ارادۀ تکوینی است؟ یعنی آنجایی که ارادۀ شخص به این تعلق می گیرد که خودش فعلی را انجام دهد، بالمباشره عمل را ایجاد کند، یا این که مقصودتان ارادۀ تشریعیه است که معنای اراده تشریعیه این است که صاحب اراده، اراده نمی کند انجام فعل را بالمباشره، بلکه اراده می کند، «بعث الی شیء» را و در ناحیه زجر، «زجر عن الشیء» را اراده می کند. و به عبارت روشن تر اراده می کند که فرمان دهد و دستور صادر کند، و قانون وضع کند.

لذا از آن تعبیر می شود به ارادۀ تشریعیه، و آنچه که مناسبت با بحث ما دارد آن ارادۀ تشریعیه است، لکن در عین حال ما هر دو اراده را بررسی می کنیم، هم ارادۀ تکوینیه و مباشریه را و هم اراده تشریعیه و صدور حکم را. در ارادۀ تکوینیه آیا وجدانا مسأله چگونه است؟ باتوجه به آن مطلبی که مکررا بحث کردیم؛ اراده یک مطلبی است که نیاز به مبادی و مقدمات دارد، هرکجا که این مبادی و مقدمات تحقق پیدا کند اراده به دنبال آن مبادی تحقق پیدا می کند، و ما جائی را حتی به صورت یک مورد نمی توانیم پیدا کنیم که اراده ای بدون مبادی تحقق پیدا کند.

استحالۀ تحقق اراده بدون مبادی آن

لذا در بحث مقدمۀ واجب که مرتّب تعبیر می شد که اراده ای مترشح از ارادۀ دیگر است، و ظاهرش این بود که یک اراده ای معلول ارادۀ دیگر باشد؛ مرجع این معنا، این است که ارادۀ دوم که عنوان معلولیت دارد، دیگر نیاز به مبادی ندارد، گفتیم: این حرف غیرصحیح است، و این تعبیر، تعبیر مسامحی است، والا هرکجا اراده بخواهد تحقق پیدا کند، بدون مبادی امکان ندارد، حالا بررسی می کنیم این کسی که به قول شما دخول سوق را اراده می کند، اولین مبدأ و اولین مقدمۀ اراده تصوّر است.

چه چیز را تصور می کند؟ آیا امر وجودی را تصور می کند یا این که دو چیز را تصور می کند؟