سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 90

نتیجه گیری از بحث اراده

اگر ارادۀ تشریعیه بخواهد به زجر از نقیض، یعنی ضد عام متعلق شود، اگر مسألۀ تأکید را کنار ببریم که ناچاریم چنین کنیم، این تصدیق به فائده که به عنوان مقدمۀ دوم این اراده است، لنگی پیدا خواهد کرد، چه فایده ای بر این مترتب است؟ شما که فرمان«ادخل السوق» را صادر کردید، دیگر«لا تترک دخول السوق»، این«ما الذی یترتب علیه من الفائده» و تا تصدیق به فائده نباشد، نمی تواند اراده تشریعیه متعلق به زجر بشود، کما این که در باب بعث هم اگر تصدیق به فائده در کار نبود، نمی شد ارادۀ تشریعیه به بحث متعلق شود.

در باب زجر هم این خصوصیات ملحوظ است، و نیاز اراده به مبادی، استثناءپذیر نیست، و این طور نیست که یک اراده ای جایی پیدا کنیم که نیاز به تصور و تصدیق به فائده و سایر مراتب و مراحل نداشته باشد، در نتیجه این مرحله اگر از امر و نهی هم کنار رود، نه در ارادۀ تکوینیه این مطلب درست است، نه در ارادۀ تشریعیه ای که آن در حقیقت نزدیک به بحث ما است، در آن هم مسأله این طور نیست که ارادۀ متعلقۀ به بعث مقتضی ارادۀ متعلقۀ به زجر از نقیض این شیء مبعوث الیه باشد.

عدم تمامیت مقدمات ثلاثه در دلیل قائلین به اقتضاء

اینهایی که در باب ضد خاص از راه مقدمیت می خواهند وارد شوند، باید سه مرحله را اثبات کنند، و ما تمامی این سه مرحله را مورد اشکال و منع قرار دادیم، اولین مرحله، مرحلۀ مقدمیت، یعنی صغرای مقدمیت بود، که«عدم احد ضدین، مقدمه لفعل ضد الاخر» این مورد منع شد. مقدمۀ دوم قول به ملازمه در بحث مقدمۀ واجب، که اگر ازاله واجب شد. «ترک الصلاه» به عنوان مقدمۀ ازاله وجود پیدا کند، ما ملازمه را هم نپذیرفتیم. مقدمه سوم این بود که اگر آن دو مقدمه را فرضا پذیرفتیم، «ترک الصلاه» واجب شد، چرا«فعل الصلاه» حرام شود؟ این هم مبتنی بود بر این که نهی از امر به شیء مقتضی نهی از ضد عامش باشد. این دو عنوان دارد: هم به عنوان یک بخشی از دو بخش مسأله مطرح است، و هم خودش به عنوان یک مقدمه ای در بحث ضد خاص.

تابه حال این نتیجه را گرفتیم، که قائلین به اقتضاء«امر بشیء لنهی عن الضد الخاص من باب المقدمیه» تمام مراحل و مقدمات ثلاثه حرفشان باطل است، و اگر تنها یک مقدمه اش هم باطل بود، برای بطلان حرف اینها کافی بود، لکن نه تنها یک مقدمه بلکه تمامی مقدمات باطل است. حالا یک راه دیگری باقی مانده است، و آن مسألۀ ملازمه است که بیاییم از این راه وارد شویم، و آن هم تصادفا