سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 93

حکم داشته باشند، اگر احد متلازمین واجب بود، ملازم دیگر هم باید وجوب داشته باشد، اگر احد متلازمین محرّم بود باید ملازم دیگر هم حرمت داشته باشد. لذا باید ثابت شود که متلازمین لازم است اتحاد در حکم داشته باشند.

در«ما نحن فیه» اگر تلازم بین ترک صلاه و ازاله ثابت شد، که بگوییم چون ازاله وجوب دارد، و احد متلازمین محکوم به وجوب است، لذا ملازم دیگر که عبارت از ترک صلاه است، آن هم باید روی قاعدۀ ملازمه وجوب داشته باشد.

باز این مسأله تمام نمی شود، برای این که با این مرحلۀ دوم ثابت می شود که ازاله و«ترک الصلاه» هر دو وجوب دارند، اما مدعا یک مطلب بالاتر است، که عبارت از حرمت صلاه است، چون شما می گویید: امر بشیء مقتضی نهی از ضد خاص است.

لذا یک مرحلۀ سوم هم لازم دارد، که در این مرحلۀ سوم با آن راه اوّلی که قبلا ذکر کردیم، اینها با هم مشترک هستند، و آن این است که باید امر بشیء را مقتضی نهی از ضد عام بدانیم، مقتضی نهی از نقیض بدانیم، بگوییم: اگر ترک الصلاه مأمور به شد، فعل صلاه که نقیض ترک صلاه است، «یکون محرما» امر بشیء مقتضی نهی از نقیض خود است، البته باز یک مسامحه ای هم در اینجا و در بحث گذشته باید قائل شویم، و آن این است که فعل را عبارت از نقیض ترک بدانیم، چون اگر نظرتان باشد، در ثمرۀ قول به مقدمۀ موصله، آنجا یک بحثی شد، که معنای نقیض چیست؟ «نقیض کل شیء رفعه» معنایش این است که نقیض ترک رفع ترک است، و رفع ترک، غیر از فعل است، مفهوما اتحاد با هم ندارند.

توسعه در معنای نقیض در شمول مرفوعا به

اما اگر نقیض را یک معنای وسیع تری کنیم، بگوییم: «نقیض کل شیء رفعه او کون شیء مرفوعا به» می توانیم فعل را به عنوان نقیض ترک مطرح کنیم، والا روی تفسیر اول، نقیض ترک صلاه، فعل صلاه نیست، بلکه نقیض ترک صلاه، رفع ترک صلاه است، ترک الترک صلاه است، و ترک الترک الصلاه ولو این که خارج مصداقا جز با فعل تحقق پیدا نمی کند، اما بحسب مفهوم با هم مغایرت دارند، و مفهوما بین آنها اتحاد نیست. در نتیجه، کسی که از راه ملازمه می خواهد مسأله را ثابت کند، گفتیم: آن هم باید سه مرحله را طی کند، مرحلۀ سوم چون مشترک با آن بحث قبلی است، لذا نیاز به بحث مجدد ندارد، عین همان بحث قبلی است، اما آن دو مرحلۀ اولی کاملا نیاز به بحث و بررسی دارد، لذا یک یک باید روی این معنا«ان شاء الله» دقت شود.