سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 6 صفحه 94

مقدمۀ اول قائلین به ملازمه بین ترک احد الضدین و وجود ضد دیگر

در حقیقت اولین مرحله، اصل تلازم است، بین ترک احد ضدین و وجود ضد دیگر ملازمه تحقق دارد«لقائل ان یقول» که این در حقیقت یک امر بدیهی و روشنی است، مخصوصا در آنجایی که ضدین«لا ثالث لهما» باشد، دو ضد داشته باشیم که سومی هم نداشته باشد، از باب این که اجتماع ضدین محال است، و حقیقت تضاد به همین معنا بستگی دارد، چون در تفسیر ضدان، می گویند:

«امران وجودیان لا یجتمعان» اگر دو ضد نتوانست در وجود اجتماع پیدا کند، پس لامحاله احد الضدین ملازم با ترک دیگری است، ملازم با عدم دیگری است، در حقیقت ممکن است، کسی ادعای وضوح در این رابطه داشته باشد، لکن واقعیت مسأله این نیست، برای این که آنچه که مشهود و معلوم برای شما است، این است که هر ضدی با وجود ضد دیگر نمی سازد، یعنی حتما باید با عدم ضد دیگر باشد، بیاض نمی تواند با سواد جمع شود.

پس هرکجا بیاض تحقق پیدا کرد، این با عدم سواد همراه است، و بینشان ملازمه است، می گوییم: نه، مسألۀ تلازم چون یک مسألۀ عقلی است، مسائل عقلی ریشه و ملاک و منشأ دارد، همین طوری بخواهیم بگوییم: بین دو چیز ملازمه تحقق دارد، این یک مسألۀ درستی نیست، مثلا در مسألۀ مقدمۀ واجب که ملازمه عقلیه را آنهایی که قائل به ملازمه بودند، ادعا می کردند، برهان بر این معنا بود، یا وجدان را بر این معنا شاهد می گرفتند، همین طوری بخواهیم مسألۀ ملازمه را پیش بکشیم، ملازمه منشأ لازم دارد. اگر بخواهیم بگوییم: بین دو چیز ملازمه است، راههایی برای این ملازمه وجود دارد، یک راه مسألۀ علیت و معلولیت است، در باب علیت و معلولیت، به مقتضای حکم عقل بین علت و معلول ملازمه تحقق دارد، خاصیت علیت عبارت از تلازم است، لازمه علیت تلازم است، اگر چیزی علت تامه شد، و شیئی معلول این علت تامه، بین اینها انفکاک عقلا ممتنع است، اینجا روی مبنای علیت، حکم به ملازمه می کنیم. اگر دو شیء معلول برای علت واحده بودند، همان طوری که بین علت و معلول ملازمه است، بین معلولین هم ملازمه است، آن هم باز منشأ دارد، منشأش این است که رابطۀ هر معلولی با علت عین رابطۀ معلول دیگر با آن علت است، و هیچگونه از نظر معلولیت بین اینها مغایرت و اختلافی وجود ندارد.

عدم ثبوت ملازمه

لذا همان طوری که بین علت و معلول ملازمه است، بین معلولین«لعله واحده» هم ملازمه است،