سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 114

مسألۀ نهی را توجیه بکند و اشاره ای به کلمۀ نهی در توجیه شما وجود نداشت. لذا ما همین را یک دلیل محکمی قرار می دهیم در مقابل قائل به امتناع و انصافا قائل به امتناع هیچ راهی برای فرار از این اشکال و حل اشکال نمی تواند پیدا کند.

محل نزاع در باب اجتماع امر و نهی«تکلیف محال»

روند بحث ما تا اینجا به این نتیجه رسید که ما از راههای مختلف جواز اجتماع را اثبات کردیم و ادلّۀ قائلین به امتناع که عمده اش دلیل مرحوم آخوند بود را با جواب از مقدماتشان جواب دادیم. اما نسبت به یک مطلبی مجبوریم به عقب برگردیم و آن این است که ما تابحال هم در مقدمات بحث اجتماع امر و نهی و هم در مسائل بعدی مرتب می گفتیم که محل نزاع ما در باب اجتماع امر و نهی مربوط به تکلیف محال است، نه مربوط به تکلیف بمحال و می گفتیم: آنجایی که مکلّف به محال باشد، مثل آنجایی که مندوحه وجود نداشته باشد، آنجا ابتداء تکلیف بمحال تحقق دارد و به دنبال تکلیف به محال تکلیف محال تحقق دارد لکن بحث ما در اجتماع امر و نهی در آن تکلیف محالی است که محالیت از ناحیۀ عدم مقدوریت مکلف به پیش نیاید. به عبارت روشنتر: بحث ما در تکلیف محال بلاواسطه است، نه در تکلیف محالی که محالیّتش بواسطۀ محالیت مکلف به باشد که این تکلیف محال مع الواسطه می شود.

عدم تضاد بین احکام

همه این حرفها روی مبنای ثبوت تضاد بین احکام است. اگر ما مسألۀ تضاد بین احکام را بپذیریم، باید اینطوری صحبت کنیم، اما ما که در خلال اشکال به مرحوم آخوند، مسألۀ تضاد بین احکام را منکر شدیم و تقریبا چهار دلیل اقامه کردیم بر اینکه تضادی بین احکام وجود ندارد و عمده اش این بود که احکام، امور اعتباریه هستند، نه ماهیتین مختلفتین و آن تعریفی که علمای معقول قدیما و حدیثا برای متضادین کرده اند اصلا شامل احکام نمی شود، روی این مبنا، ما باید برگردیم به اصل محل نزاع و بگوییم: محل نزاع ما در تکلیف محال نیست، برای اینکه تکلیف محال روی مبنای تضاد بین امر و نهی است، مثل اجتماع سواد و بیاض، که شما می گویید: نفس این اجتماع، ممتنع است، نفس اجتماع سواد و بیاض محال است. اگر ما بخواهیم محل نزاع را روی تکلیف محال قرار بدهیم، باید روی مبنای پذیرفتن تضاد بین احکام باشد اما اگر مسألۀ تضاد بین احکام پذیرفته نشد، که در ادلّه ای که ما برای عدم تضاد ذکر می کردیم، گفتیم: حتی اگر بگوید: «صلّ و