سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 128

بعث لغرض الانبعاث صادر بشود و هکذا فی ناحیه الزّجر. در خطابات شخصیه مسأله به همین گونه است که معروف است و بلکه بالاتر از آن است به همین کیفیتی که ملاحظه کردید.

اما در خطابات عامّه، مثل«اقیموا الصلاه و اتوا الزکوه» آیا در«اقیموا الصلاه و اتوا الزکوه» ما مسألۀ انحلال را قائل هستیم؟ می گوییم: این«اقیموا الصلاه و اتوا الزکوه مع کونه خطابا واحدا، عاما ینحل الی خطابات متعدده» آنهم تعددش بحسب جمیع مکلفین از وقت نزول این آیۀ شریفه الی یوم القیمه است؟ مثل این که مثلا خداوند تبارک و تعالی، همۀ مکلفین را در یک صف واحدی قرار داده و از آن اول شروع کرده، «اقم الصّلاه یا زید! اقم الصّلاه یا عمرو! اقم الصلاه یا بکر! و هکذا» که هر مکلفی یک خطاب مستقلی دارد منتها این خطابات در تحت یک خطاب عام جمع شده و اندماج پیدا کرده ولی وقتی که بازمی شود، وقتی که تحلیل می شود، این خطابات متعدده از«اقیموا الصلاه» بیرون می آید. اگر مسأله اینطور باشد که پای انحلال در کار باشد، در حقیقت همۀ خطابات عامّه، به خطابات شخصیه برگشت می کند مثل همان خطابات شخصیه می شود، یعنی علم برای توجه خطاب و تکلیف شرطیت دارد، قدرت برای توجه خطاب و تکلیف، شرطیت دارد، عدم اضطرار در توجه خطاب و تکلیف، مدخلیت دارد.

اشکال انحلال تکالیف عامه

تالی فاسدی که گفتیم اینجا پیدا می شود. اینجا با این مشکل برخورد می کند، که اگر خطابات عامّه به خطابات شخصیه انحلال پیدا کند، با توجه به آن شرط اضافه ای که ما ذکر کردیم که«اذا کان البعث لغرض الانبعاث و الزجر لغرض الانزجار لا معنی» برای اینکه بعث متوجه کسی بشود که مولی می داند که او تحت تأثیر بعث و زجر مولا قرار نمی گیرد و بعث مولی کمترین اثری روی او نخواهد داشت. پس لازمۀ انحلال با توجه به آن جهتی که در خطابات شخصیه عرض کردیم این است که در درجۀ اول بگوییم: کفار و عصاه، ولو اینکه کفار هم نباشند مورد توجه تکلیف نیستند، «لانّ الله تعالی یعلم.» اگر یک مولایی جاهل باشد و به یک عبد غیر منبعثی، روی احتمال انبعاث، بعث بکند، دربارۀ خداوند تبارک و تعالی که این معنا نمی تواند جریان پیدا کند. پس هرکسی را که خداوند«یعلم بانّه لا یطیع امره و لا نهیه» باید ملتزم بشویم به اینکه امر و نهی به او متعلق نشده برای اینکه این اوامر، اوامری است که لغرض الانبعاث است، این نواهی زجرهایی است که لغرض الانزجار است. با علم به تحقق انبعاث و انزجار، چطور می شود انسان امر و نهی را متوجه کند؟ پس روی این حساب نه تنها کفار بلکه مطلق عصاه باید از دائرۀ«اقیموا الصلاه و اتوا الزکوه» خارج