سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 7 صفحه 13

کلیت، عبارت از ذات ماهیت است، نفس ماهیت است، از طرف دیگر هم می گویید: «الماهیه من حیث هی هی لا کلیه و لا غیر کلیه؟» چطور بین این دو مطلب جمع کنیم؟ هردو هم تقریبا از مسائل مسلّم است که در فلسفه و منطق ذکر شده است، هیچ کدام از آنها قابل تردید نیست، نه«الانسان کلی» قابل تردید است و نه«الماهیه من حیث هی هی لیست الا هی» قابل تردید است.

معنای«الماهیه من حیث هی هی لیست الا هی»

جوابش را ما قبلا ذکر کردیم، حالا هم اشاره می کنیم که این مسألۀ«الماهیه من حیث هی هی» یعنی در عالم ذات و ذاتیات، آن جز خودش نیست و به تعبیر روشن تر: در عالم حمل اولی ذاتی، ماهیت در عالم حمل اولی ذاتی از محدودۀ خودش تجاوز نمی کند. اگر بگویید: «الانسان حیوان ناطق» درست است، اگر بگویید: «الانسان حیوان» درست است، اگر بگویید: «الانسان ناطق» درست است. اما همین جا ختم می شود. مسألۀ حمل اولی ذاتی فقط محدود به ذات و ذاتیات است و از مرحلۀ ذات و ذاتیات امکان تعددی و تجاوز ندارد. «الماهیه من حیث هی هی لیست الا هی» معنایش همین است. یعنی در عالم ذات و ذاتی، ماهیت جز خودش و اجزائش هیچ چیز دیگری در آن مرحله و در آن مرتبه وجود ندارد. اما اگر از آن مرحله گذشتیم، مسألۀ حمل اولی ذاتی کنار رفت و به جایش شایع صناعی آمد، قضیۀ«الانسان موجود صادقه أم کاذبه؟» این قضیه، قضیۀ کاذبه است درحالی که وجود در دائرۀ ماهیت انسان نیست، بلکه وجود«عارض للماهیه». حالا کدام آنها اصالت دارد؟ اصل با وجود است«اصاله الوجود» یا«اصاله الماهیه»؟ آن یک داستان دیگری است، غیر از این جهتی که ما داریم روی آن بحث می کنیم. بعباره اخری: قضیۀ«الانسان موجود» را شما دو رقم می توانید تشکیل دهید: یک بار می خواهید«الانسان موجود» را مثل«الانسان حیوان» به صورت حمل اولی ذاتی تشکیل دهید. ما بین این دو فرق می گذاریم، می گوییم: «الانسان حیوان» درست است، «الانسان موجود» غلط است، برای اینکه وجود، «لیست جنس للانسان و لا فصل للانسان.»

پس اگر بخواهید قضیۀ«الانسان موجود» را به صورت حمل اولی ذاتی تشکیل دهید، «هذه قضیه کاذبه» اما اگر حمل اولی ذاتی را کنار گذاشتید و حمل شایع صناعی مطرح شد و معنای «الانسان موجود» این شد که این ماهیت در خارج اتصاف به وجود خارجی پیدا کرده است. «هذه قضیه صادقه» که هیچ منافاتی با«الماهیه من حیث هی هی لیست الا هی، لا موجوده» ندارد. آن«لا موجوده» یعنی وجود در ذات ماهیت دخالت ندارد، اما این«الانسان موجود» یعنی وجود به عنوان یک امر خارج از ماهیت و عارض بر ماهیت، اتحاد با ماهیت پیدا کرده است. در قضیۀ«الانسان کلی»